Henryk Czerwiński    

Leksykon Sztuki Filmowej  

 NOWA FALA - NYKVIST


Strona główna
o Autorze
wprowadzenie
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
K
L
M
N
O
P
R
S
T
U
V
W
X
Y
Z

NOWA FALA

(Nouvelle Vague), awangardowy kierunek fr. kina z 1953-63. Lansowany m.in. przez ®"Cahiers du Cinéma", przeciwstawiał komercjalizacji i rutyniarstwu pojęcie filmu autorskiego. Nurt ten tworzyli z jednej strony reżyserzy, byli krytycy i publicyści tego czasopisma, a z drugiej – byli dokumentaliści. Do grupy pierwszej należeli m.in.: Claude ®Chabrol ("Piękny Serge" 1953), Jean-Luc ®Godard (®"Do utraty tchu" 1959) i François ®Truffaut (®"Czterysta batów" 1959), a do drugiej: Georges ®Franju ("Głową o mur" 1959), Alain ®Resnais (®"Zeszłego roku w Marienbadzie" 1961) i Agnes ®Varda ("Cleo od 5 do 7" 1961). Cechy wyróżniające n.f., to: kinofilia, zainicjowana przez twórcę Filmoteki Francuskiej, Henri Langlois'a, kult autora filmowego (®autorska teoria) i nowa poetyka kina wywiedziona z dyskusji na łamach "Cahiers". Wg Władysława Jewsiewickiego, twórcami kierunku byli młodzi buntownicy zmierzający do większej autentyczności. Nie zamierzali oni jednak zmieniać świata, dokumentując jedynie stan rozkładu społeczeństwa do którego należą. W ich oczach rzeczywistość jest pełna absurdu, zła i strachu. W swoich filmach byli okrutni i bezlitośni, ale co ważne dla producentów – tani. Do rangi symbolu podniesiono wówczas czułą taśmę i lekką kamerę umożliwiającą operatorowi zdjęcia z ręki, często w sposób zakamuflowany (ukryta kamera), np. z samochodu. Postawiono na ograniczenie funkcji montażu, stosując długie ujęcia i jazdy zamiast asocjacji. Nb. Claude ®Autant-Lara uważał, że reżyserzy ci na płaszczyźnie materialnej zdegradowali wartość techniki warsztatu. Zresztą sam J.L. Godard twierdził, że reżyserii można się nauczyć w ciągu czterech godzin. Także treść tych utworów była specyficzna. Ich bohaterowie przeważnie nie wiedzieli co mają ze sobą począć i pozostawała im tylko improwizacja. Ale wtedy okazywało się, że "są tylko małym fragmentem improwizacji i że chaos ich życia jest tylko miniaturą chaosu, który ich pochłania" (Konrad Eberhardt), i że to wszystko zostało utrwalone na taśmie. N.f. była przełomem w konwencjach stylistycznych filmu i miała wpływ na późniejsze tendencje kinematografii światowej.

Literatura:

Jacques Siclier: "Nouvelle Vague?", Paris 1963, Claude Chabrol: "Et pourtant je tourne... ", ib. 1976, Konrad Eberhardt: "Dzień dzisiejszy filmu francuskiego", WAiF 1967, Władysław Jewsiewicki: "Francuska "nowa fala" w: id. "Kronika kinematografii światowej" s. 282-286, WAiF 1967, Zbigniew Czeczot-Gawrak: "Teoretyzująca krytyka, film autorski, nowa fala" w: id. "Współczesna francuska teoria filmu" s. 204-219, IS PAN, ZN im. O. 1982, Tadeusz Lubelski: "1960" w: K. 96.5 s. 23-26.

 

NOWA RZECZOWOŚĆ

(Neue Sachlichkeit), okres sztuki niem. (1924-29) między hiperinflacją (1921-24) a Wielkim Kryzysem (1929-33). Termin wprowadził Gustaw F. Hartlaub w 1923, określając tak wystawę plastyki w Kunsthalle w Mannheim. Oznaczał on realizm obiektywny pokazujący obraz rzeczywistości przy pomocy prostych środków wyrazu. N. rz. powstała już w pewnej (przejściowej) stabilizacji gospodarczej Republiki Weimarskiej (plan Dawesa z 1922-23), ale dominowały w niej nadal tendencje do drastycznego ujmowania tematów, z wyraźnym zaangażowaniem społecznym (®Kammerspiel) i politycznym. W kinie był to okres przejścia od filmu niemego do dźwiękowego (po 1927). Utworem, który spełnił rolę łącznika między n. rz. a poprzedzającym ją ®ekspresjonizmem, był ®"Portier z hotelu Atlantic" (1924) Friedricha W. ®Murnau'a, natomiast osobą aktywnie współtworzącą oba te kierunki był scenarzysta, Carl ®Mayer. Wśród reżyserów dominują w tym czasie: Fritz ®Lang (®"Metropolis" 1927, "Kobieta na księżycu" 1929) i Georg W. ®Pabst ("Zatracona uliczka" 1925, "Miłość Joanny Ney" 1927, "Dziennik upadłej dziewczyny" 1929). Wybitnym obrazem tego nurtu było również "Variete" (1925) Ewalda A. ®Duponta z Emilem ®Janningsem, Lyą de Putti i Warwickiem Wardem, tworzących "trójkąt" na trapezie. Popularne były wówczas filmy ®przekrojowe, jak: ®"Symfonia wielkiego miasta" (1927) Waltera ®Ruttmanna i "Przygody dziesięciomarkowego banknotu" ("Die Abenteuer eines Zehnmarkscheins" 1926) Bertholda Viertela. Pokazywały one wycinek rzeczywistości na przykładzie wielu, powiązanych ze sobą materiałów dokumentalnych. Wg Beli ®Balazsa, akcja rozwijała się w nich jak kłębek nici, które "łącząc dramatyczne skrzyżowania dróg Przeznaczenia, prowadzą przez życie". Jeszcze bardziej radykalne społecznie były "Zille-Filme", zw. tak od nazwiska rysownika obrazków z życia berlińskiego proletariatu, Heinricha Zille. Jego rysunki nie dożywionych dzieci, bezrobotnych robotników, nieszczęśliwych kobiet, kataryniarzy na obskurnych podwórkach i nieokreślonych typów wiodących bezczynną egzystencję, zyskały wielką popularność (Siegfried ®Kracauer). Do filmów inspirowanych tą grafiką należały m.in.: "Wydziedziczeni" a. "Zniesławieni" ("Die Verrufenen" 1925-26) Gerharta Lamprechta, "Tkacze" ("Die Webern" 1927) F. Zelnicka wg Gerharta Hauptmanna i "Podróż matki Krause do szczęścia" ("Mutter Krausen's Fahrt ins Glück" 1929) Piela Jutzi. W 1928 powstało w Niemczech antyfaszystowskie "Ludowe Towarzystwo Sztuki Filmowej" ("Volksverband fur Filmkunst"), w ramach którego zrealizowano obraz socjalistyczny "Kuhle Wampe" (1932) Slatana Th. ®Dudowa, w następnym już etapie niem. sztuki filmowej (okres przedhitlerowski 1930-33). Wg S. Kracauera, w porównaniu z ekspresjonizmem, utwory n. rz. bardziej interesowały się światem zewnętrznym, "przenosząc akcent z widziadeł na zjawiska rzeczywiste, z wyimaginowanych krajobrazów na naturalne otoczenie". Były to filmy w zasadzie realistyczne.

Literatura:

Irena Merz: "Dziedzictwo" w: ead. "O filmie niemieckim" s. 7-8, FAW 1954, Jerzy Toeplitz: "Film niemiecki pod znakiem "nowej rzeczowości" w: id. HSF t. 2 s. 245-270, FAW 1956, Bela Balazs: "Wybór pism", FAW 1957, Siegfried Kracauer: "Od Caligariego do Hitlera", FAW 1958, "Nowa rzeczowość zastępuje ekspresjonizm" w: "Kronika filmu" s. 59, Warszawa 1995.

 

NOWA WIDOWISKOWOŚĆ

a. superwidowisko (ang. "New Spectacular Cinema"), nurt głównie amer. i ang. kina lat 80. i 90. eksponujący ambitne ®supergiganty o wysokich walorach artystycznych i poznawczych, "prezentujące nie wyeksploatowane dotąd przez kino tematy i rozwiązania inscenizacyjne" (STF s. 198-199). Przykłady: ®"Czas Apokalipsy" (1979) Francisa Forda ®Coppoli, "Ghandi" (1982) Richarda ®Attenborough, "Rok niebezpiecznego życia" (1983) Petera ®Weira, ®"Elektroniczny morderca" a. "Terminator" (1984) Jamesa ®Camerona (sequel: "Terminator 2: Dzień rozrachunku" 1991), ®"Misja" (1986) Rollanda Joffe'a, ®"Ostatni cesarz" (1987) Bernardo ®Bertolucciego i "Wiatr" (1991) Carrolla Ballarda. Z zasady są to obrazy wysokobudżetowe. Najdroższym, jak dotąd, filmem w historii kinematografii jest należący również do tej kategorii, katastroficzny ®"Titanic" (1997) J. Camerona. Jego koszt produkcji wyniósł 300 mln. dolarów.

 

NOWEJ PRZYGODY KINO

(ang. "New Adventure Cinema"), komercyjny kierunek amer. kina lat 80., lansujący bogate inscenizacyjnie widowiska ®kultury masowej. Często mają one formę komiksu science-fiction. Ich wyznacznikiem jest sposób narracji przy pomocy nowych efektów specjalnych, tricków i komputerowych nowinek technicznych, które kino wówczas uzyskało. Nie jest to jednak nowy gatunek filmowy, tylko eklektyczne przetwarzanie konwencji różnych kierunków z historii kina. Przykłady: "Bliskie spotkania trzeciego stopnia" (1977) Stevena ®Spielberga (początek n.p.k.), ®"Gwiezdne wojny" (1977-83) George'a ®Lucasa i in., "Superman" cz. I-IV (1978-87) Richarda Donnera i Richarda ®Lestera, "Imperium kontratakuje" ("The Empire Strikes Back" 1980) Irvina Kreshnera, "Indiana Jones" (1984) S. Spielberga (i sequel) i "Powrót do przyszłości" cz. I-III ("Back to the Future" 198590) Roberta ®Zemeckisa.

Literatura:

Beata Kasztelaniec, Jan F. Lewandowski, Tadeusz Miczka: "1982" w: ead. i id. "Stuletnia kronika kina. Rozmowy radiowe" s. 302-306, Katowice 1997.

 

NOWE KINO AMERYKAŃSKIE

(New American Cinema Group) zw. "Underground" (kino "podziemne"), awangarda nowojorska z lat 60. przeciwstawiająca się ówczesnym schematom ®Hollywoodu. Ruch zainicjowało czasopismo "Film Culture" redagowane przez Jonasa ®Mekasa (także reżyser) i literaturę zbuntowanych "beatników", jak powieściopisarz Jack Kernouac i poeta Allan Ginsberg. Manifest grupy z 28 IX 1960 zamieszczony w "Village Voice" głosił, że film jest osobistą ekspresją twórczą, i że trzeba unikać fałszywych i wymuskanych obrazów. Lepiej, żeby były szorstkie i niewypolerowane, ale żywe. Utwory takie realizowano w założonej w 1962 spółdzielni "Film Maker's Cooperative", a ich rozpowszechnianiem zajął się od 1966 ośrodek dystrybucji "Film Maker's Distribution Center". Głównymi twórcami kierunku byli: John ®Cassavetes ("Cienie" 1959), Shirley Clarke ("Łącznik" – "The Connection" 1961), Robert Frank ("robię filmy, ponieważ mam coś do powiedzenia"), Stan Brakhage ("jestem za czystą formą filmu") i Andy ®Warhol (®queer cinema). Przedstawiane przez nich problemy społeczne pokazywane były często w formie improwizacji reżyserów i aktorów, bez scenariusza (®no script) i z ograniczoną bazą techniczną (utwory niskobudżetowe). Z n.k.a. nawiązującym do fr. metody ®cinema-verite, utożsamiali się także twórcy ®abstrakcji tego czasu ("kinoplastycy"): Robert Breer, Tony Courad, Carmen D'Avino, Ed Emshwiller, Robert Preston i Stan Vanderbeek (VanDerBeek), oraz ówcześni poeci kina: Kenneth ®Anger, Mike i George Kuchar, Gregory Marcopoulos i Jack Smith. Kierunek ten kontynuowali w latach późniejszych: Jim ®Jarmusch, Bob Rafelson ("Listonosz dzwoni zawsze dwa razy" 1980) i Paul ®Mazursky, a współcześnie – Hal Hartley.

Publikacje:

Jonas Mekas: "Movie Journal: Rise of the New American Cinema", New York 1972.

Literatura:

Jerzy Toeplitz: "Zbuntowani" w: id. "Film i telewizja w USA" s. 136-161, WAiF 1963, Renan Sheldon: "Aa Introduction to the American Underground Film",: Jew York 1967, J. Toeplitz: "Underground cinema" w: K. 68.12 s. 46-55, Gregory Battcock: "The New American Cinema. A Critical Anthology", New York 1969, Parker Tyler: "Underground Film. A Critical History", ib. 1970, J. Toeplitz: "Kino podziemne" w: id. "Nowy film amerykański" s. 162-196, WAiF 1973.

 

NOWE KINO LATYNO-AMERYKAŃSKIE,

®Cinema Novo.

 

NOWE KINO WĘGIERSKIE,

tendencja kinematografii węg. w latach 60. do omawiania kontrowersyjnych fragmentów historii tego kraju. Był to temat zastępczy w stosunku do wydarzeń Powstania 1956, których obiektywne przedstawienie było wówczas zabronione przez cenzurę. "Od razu rzuca się w oczy, że młode kino węgierskie śledzi tu bardziej jednostki ludzkie, ich przemiany, ich dramaty, ich konflikty indywidualne, spowodowane wydarzeniami historii, niż same owe wydarzenia" (Bolesław ®Michałek). Nurt ten reprezentowali m.in.: István ®Gaál, Janos Hersko ("Dialog" 1966), Andras ®Kovacs i István ®Szabo, a dominował w nim Miklos ®Jancso swoim oryginalnym stylem. W tym okresie i w tej grupie debiutował Ferenc Kosa (ur. 1937), reżyser także b. oryginalny, opisem epopei konkretnej wspólnoty wiejskiej na przestrzeni trzydziestu lat. Było to "Dziesięć tysięcy dni" ("Tizerer nap" 1967, nagr. MFF w ®Cannes). Twórca powołał się tu na dwie inspiracje: "Ziemię" (1930) Aleksandra ®Dowżenki i dokument fabularyzowany "Farrebique" (1947) Georgesa Rouquiera. Konradt Eberhardt uważał zresztą, że nie jest to obraz rzeczywistości, lecz rzeczywistość poddana prawidłom obrazu. Film ten, podobnie jak niektóre utwory M. Jancso, składa się z planów początkowo statycznych, które reżyser następnie ożywia, stosując najazd lub odjazd kamery, ew. unosząc go na kranie do góry (operator: Sandor Sara). N.k.w. zaowocowało w 1978 takimi ®dyskursami, jak: "Vera Angi" Pala Gabora i "Gospodarz stadniny" A. Kovacsa wg I. Galla z Józsefem Madarasem i Ferencem Foabiánem.

Literatura:

Bolesław Michałek: "Młode kino węgierskie – mit i odkrywanie rzeczywistości" w: K. 68.3 s. 10-19, Konrad Eberhardt: "Rytuał i przestrzeń" w: id. "Film jest snem" S. 137-148, WAiF 1974.

 

NOWE KINO WŁOSKIE,

wylansowana w latach 80. przez krytykę, nowoczesna formacja młodych wł. reżyserów z Nanni ®Morettim na czele. Uważali oni, że kino wł. musi powstawać "daleko od Rzymu" (lontano da Roma), czyli od ®Cinecitta, oraz że powinno istnieć pomimo wyczerpywania się energii sztuki i całkowitego w latach 80. na Półwyspie Apenińskim rozregulowania mechanizmów produkcji i dystrybucji filmów (Tadeusz Miczka). Do grupy tej należeli m.in.: Gianni Amelio, Peter Del Monte, Massimo Mazzucco i Salvatore Piscicelli. Słabszą stroną formacji były scenariusze, pisane przeważnie dla siebie przez młodych autorów, ale ich realizacje zachwycały widzów technicznym perfekcjonizmem fotografii, plastyczną urodą kadrów, oryginalnymi efektami świetlnymi, a także udziałem pięknych gwiazd, jak: Giulia Boschi, Olimpia Carlisi, Barbara De Rossi, Giuliana De Sio, Ida Di Benedetto i Ornella ®Muti. To ważne dla kultury wł. zjawisko, rozgrywało się jednak na jej peryferiach i na przełomie lat 80. i 90. uległo wyraźnemu zahamowaniu.

Filmy:

"Inna kobieta" ("L'altra donna" 1980) P. Del Monte, "Złote sny" ("Sogni d'oro" 1981) N. Morettiego, "Jak mówić" ("Come dire" 1983) Gianluca Fumagalli'ego, "Romance" (1983) M. Mazzucco, "Uderzenie w serce" ("Colpire al cuore" 1983) G. Amelio, "Bianca" (1984) N. Morettiego, "Blues metropolitano" (1985) S. Piscicelli'ego, "Idźcie, ofiara spełniona" ("La messa e finita" 1985) H. Morettiego, "Chłopcy z ulicy Panisperna" ("I ragazzi di Via Panisperna" 1988) G. Amelio, "Palombella rossa" (1989) N. Morettiego.

Literatura:

Tadeusz Miczka: "Kino włoskie w labiryncie nowoczesności: Moretti i inni" w: id. "W Cinecitta i okolicach" s. 436-453, OL 1993.

 

NOWELA filmowa,

1. koncepcyjny zamysł literacki przyszłego obrazu, poprzedzający scenariusz. N. ma przeważnie formę krótkiego opowiadania z ukształtowaną fabułą, charakterystyką bohaterów i ważniejszych scen. 2. fabularny obraz krótko, lub średniometrażowy, ew. część filmu ®nowelowego. W tym znaczeniu, różnica między utworem pełnometrażowym a n. jest taka, jak w literaturze między powieścią a opowiadaniem.

 

NOWELOWY FILM,

utwór złożony z kilku opowiadań (®nowel), przeważnie powiązanych tematycznie lub formalnie. Poszczególne części n.f. są często realizowane przez różnych reżyserów, jak np. w ®metafizycznym "U progu tajemnicy" ("Dead of Night" 1945) reż. Alberto ®Cavalcanti, Charlesa Crichtona, Basila Deardena i Roberta Hamera, lub w obyczajowej "Miłości dwudziestolatków" ("L'Amour a ving ans" 1962) reż. m.in. François ®Truffauta i Andrzeja ®Wajdy, ale mogą także być dziełem jednego twórcy, jak w "Rozwodów nie będzie" reż. Jerzego Stefana ®Stawińskiego.

 

NOWICKI Jan,

ur. 1939 w Kowalu (Kujawy), aktor. Po ukończeniu krak. PWST w 1964 występował w Starym Teatrze. Nie licząc epizodu w 1954 u Stanisława ®Wohla, debiutował na ekranie w 1965 rolą kapitana Wyganowskiego w "Popiołach" Andrzeja ®Wajdy wg Stefana Żeromskiego. Przeważnie kreował postacie tragiczne. Nie chodzi tu o los bohatera, ale o jego zachowanie, wygląd, nawet brzmienie głosu. Twarz N. ma wyraz gorzki, nawet kiedy rozjaśnia ją uśmiech. "To ciało cechuje siła, zarazem powściągliwość, ostrożność i prawie lęk, jakby każdej chwili oczekiwało ciosu albo ośmieszenia. Ten głos ma coś z szeptu, a wciąż wydaje się, że gotów jest przejść w krzyk czy skrzek" (GW s. 211-214). Od 1975 związany jest prywatnie i zawodowo z Martą ®Mészáros. Twierdzi, że wciąż się przemieszczał. "W moim życiu nigdy nie było miejsca dla prawdziwego domu" ("Przekrój" 93.15). Uważa (jak prawie każdy), że jest człowiekiem wielu utraconych szans. Pomimo, że wystąpił w 110 filmach, kino nie wykorzystało w pełni jego osobowości, w której "pewna siebie wyniosłość miesza się z nieśmiałością, a zaborcza witalność – kryje czułość" (Tadeusz Lubelski). Od 1998 publikuje "Listy do Piotra Skrzyneckiego w "Przekroju".

Filmy:

"Popioły" (1965, debiut), "Bariera" (1966), "Hasło Xorn" (1963), "Pan Wołodyjowski" (1969), "Dziura w ziemi" (1970), "Życie rodzinne" (1971), "Anatomia miłości" (1972), "Trzecia część nocy" (1972), "Sanatorium pod Klepsydrą" (1973), "Skorpion, panna i łucznik" (1973), "Godzina za godziną" (1974), "Opowieść w czerwieni" (1974), "Dziewięć miesięcy" ("Kilenc hónap" 1976), "Czerwone ciernie" (1977), "One dwie" ("Ök ketten" 1977), "Jak to w domu" ("Olyan mint otthon" 1978), "Spirala" (1978), "Po drodze" ("Ütközben" 1980), "W biały dzień" (1981), "Krab i Joanna" (1982), "Spokojne lata" (1982), "Wielki Szu" (1983), "Magnat" (1987), "Zygfryd" (1987), "Bal na dworcu w Koluszkach" (1989), "Panny i wdowy" (1991), "Superwizja" (1991), "Pajęczarki" (1993), "Kraj świata" (1994), "Młode wilki" (1995), "Sztos" (1997), "Córy szczęścia" (1999).

Literatura:

Zofia Szczygielska: " Jan Nowicki", WAiF 1984, Dariusz Domański: "Jan Nowicki", Kraków 1995, Tadeusz Lubelski: "Ten sławny uśmiech" w: K. 96.11 s. 18-19.

 

NYKVIST Sven,

ur. 1922 w Szwecji, operator. Na początku lat 40. ukończył szkołę fotograficzną w Sztokholmie. Z kinematografią związany jest od 1945, początkowo jako asystent operatora w ®Cinecitta. Wzorami dla niego byli: Gregg ®Toland i Göran Strindberg, bratanek dramaturga, Augusta Strindberga, operator pierwszych obrazów Ingmara ®Bergmana. N. jest autorem zdjęć do wielu filmów I. Bergmana, a także współreżyserem kilku utworów zagranicznych. Od końca lat 70. współpracuje z mistrzami kina różnych krajów, ostatnio coraz częściej z Woody ®Allenem. W 1993 otrzymał Złotą Żabę ®Camerimage za całokształt twórczości.

Filmy:

"Dzieci ze wzgórza Frostmo" ("Barnen Från Frostmofjället" 1950, debiut), "Wieczór kuglarzy" (1953) I. Bergmana, "Karin, córka Mansa" (1954) Alfa Sjöberga, "Źródło" (1960) I. Bergmana, "Milczenie" (1963) id., "Persona" (1966) id., "Hańba" (1968) id., "Szepty i krzyki" (1972) id., "Sceny z życia małżeńskiego" (1974) id., "Czarodziejski flet" (1975) id. wg W.A. Mozarta, "Twarzą w twarz" (1976) id., "Jajo węża" (1977) id., "Ślicznotka" (1977-78) Louisa Malle'a, "Pojedyńczo" ("En, och En" 1978) reż. N., "Huragan" ("Hurricane" 1979) Jana Troella, "Zacząć od nowa" (1979) Alana J. Pakuli, "Listonosz dzwoni zawsze dwa razy" (1981) Boba Rafelsona, "Miłość Swanna" (1964) Volkera Schlöndorffa, "Ta druga kobieta" (1988) W. Allena, "Celebrity" (1998) id.

Publikacje:

"Mówi Sven Nykvist" w: K. 94.2 s. 16-18.

 


Strona główna |  o Autorze |  wprowadzenie |  A |  B |  C |  D |  E |  F |  G |  H |  I |  J |  K |  L |  M |  N |  O |  P |  R |  S |  T |  U |  V |  W |  X |  Y |  Z

 Copy right:  Andrzej A. Czerwiński .