Henryk Czerwiński    

Leksykon Sztuki Filmowej  

 WYCINANKOWY FILM - WYTWÓRNIA FILMÓW


Strona główna
o Autorze
wprowadzenie
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
K
L
M
N
O
P
R
S
T
U
V
W
X
Y
Z

WYCINANKOWY FILM,

odmiana techniki ®animowanej, polegająca na wykonywaniu zdjęć poklatkowych kolejnych faz ruchu statycznych wycinanek. Tradycją tej formy są "chińskie cienie", t.zn. dwuwymiarowe sylwetki przedmiotów, roślin, zwierząt i ludzi (w Chinach wycinane z płatków skóry zwierzęcej i oświetlane świecą lub lampką), umieszczone na przeważnie kolorowym podkładzie i poruszane za pomocą nici lub drutu. Do kinematografii zostały one wprowadzone przez Lotte Reiniger (1899-1981), która mechanizm poruszania zastąpiła animacją filmową ("Latający kufer" 1921, "Książę Achmed" 1926, "Carmen" 1933). W.f. stosowali w swojej twórczości m.in.: Emile ®Cohl, Bertolt Bartosch z paryskiego Theatre du Vieux Colombier i Jiři ®Trnka ("Cyrk" 1951).

 

WYLER William,

ur. 1902 w Miluzie ("Mulhausen, Alzacja), zm. 1981 w ®Hollywood, reżyser. Studiował ekonomię w Lozannie i muzykę w Paryżu. Od 1920 wykonywał różne prace pomocnicze w ®"Universalu". W 1925 debiutował dwuaktowym westernem i w ciągu pierwszych dwóch lat zrealizował ich ok. 40-tu, stopniowo przechodząc do obrazów pełnometrażowych. Uznanie krytyki i widzów zdobył już w okresie dźwiękowym ekranizacjami znanych powieści i sztuk. W 1942 uzyskał swojego pierwszego ®Oscara za "Panią Miniver" z Greer ®Garson (Oscar), Walterem Pidgeonem i Teresą Wright (Oscar). W czasie II WŚ. służąc w lotnictwie USA w randze podpułkownika, wyreżyserował dwa filmy dokumentalne: "Lotniskowiec" ("The Fighting Lady" 1944, Oscar) i "Piorun" ("Thunderbolt" 1945, współreż.: John ®Sturges). W swoim pierwszym obrazie fabularnym po wojnie, o rozczarowaniach kombatantów, okazał się "twórcą nowoczesnym, unikającym prowadzenia widowni za rączkę" (HSF t. 6 s. 112-213). Były to antywojenne "Najlepsze lata naszego życia" z Fredrikiem ®Marchem (Oscar) i Myrną ®Loy. Do historii kinematografii przeszedł m.in. jako rekordzista zdobytych Oscarów w jednym filmie, którym (jak dotychczas) okazał się supergigant "Ben Hur" z Charltonem ®Hestonem. W latach 60. "poprzestaje na eklektyźmie i wyrafinowanym rzemiośle" (LRF s. 352-354). Poza trzema Oscarami za reżyserię fabuły (1942, 46 i 59) w 1976 otrzymał nagrodę Amerykańskiego Instytutu Filmowego (AFI) za całokształt twórczości.

Filmy:

"Pył pustyni" ("Desert Dust" 1923), "Wyrok morza" ("A House Divided" 1932), "Dobra wróżka" ("The Good Fairy" 1935) wg Ferenca Molnara, "Ich troje" ("These Three" 1936) wg Lillian Hellman, "Sam Dodsworth" (1936) wg Sinclaira Lewisa, "Ślepy zaułek" ("Dead End" 1937), "Jezabel" (1938) wg Owena Davisa, "Wichrowe wzgórza" ("Wuthering Heights" 1939) wg Emily Brontë, "Człowiek z Zachodu" ("The Westener" 1940), "List" ("The Letter" 1940) wg Somerset Maughama, "Lisie gniazdo" ("The Little Foxes" 1946) wg L. Hellman, "Pani Miniver" ("Mrs. Miniver" 1942, 4 Oscary) wg Jamesa Hiltona, "Najlepsze lata naszego życia" ("The Best Years of Our Lives" 1946, 6 Oscarów), "Dziedziczka" ("The Heiress" 1949, 3 Oscary) wg Henry'ego Jamesa, "Historia policjanta" ("Detective Story" 1951) wg Sidneya Kingsleya, "Carrie" (1952) wg Theodora Dreisera, "Rzymskie wakacje" ("Roman Holiday" 1953, 2 Oscary), "Godziny rozpaczy" ("The Desperate Hours" 1955), "Przyjacielska perswazja" a. "Nie zabijaj" ("Friendly Persuasion" 1956, Grand Prix MFF w Cannes 1957), "Biały kanion" ("The Big Country" 1953), "Ben Hur" (1959, 11 Oscarów), "Niewiniątka" ("The Children's Hour" 1962), "Kolekcjoner" ("The Collector" 1965), "Jak ukraść milion dolarów" ("How to Steal a Million" 1966), "Zabawna dziewczyna" ("Funny Girl" 1968), "Prawo gwałtu" ("The Liberation of L.B. Jones" 1970).

Literatura:

Karel Reisz, ed.: "William Wyler: An Index", London 1958, Axel Madsen: "William Wyler. The Autorised Biography", London-New York 1974, Michael A. Anderegg: "William Wyler", Boston 1979, Sharon Kern: "William Wyler: A Guide to References and Resources", ib. 1984.

 

WYŁCZANOW Rangeł,

ur. 1928 w Sofii, reżyser. Po ukończeniu szkoły teatralnej, początkowo był aktorem. Jako reżyser debiutował w 1958. "Popisem subtelnego prowadzenia narracji i psychologizowania jest jego liryczno-publicystyczna opowieść o lękach atomowych "Słońce i cień" (LRF s. 354) z pol. aktorką, Anną Prucnal. W 1967 zrealizował obraz dokumentalny "Między dwoma brzegami" ("Meżdu dwa brjaga"), który okazał się jego najbardziej autorskim dziełem. W. jest obok Christo Christowa (ur. 1926 w Płowdiw), czołowym przedstawicielem bułg. kina. Niewielki, jak dotąd, międzynar. autorytet filmu bułg. opiera się przede wszystkim na jego nazwisku (Todor Andrejkow).

Filmy:

"Wyspa śmierci" ("Na małkija ostrow" 1957-58, debiut), "Pierwsza lekcja" ("Pyrwi urok" 1960), "Słońce i cień" ("Słanceto i siankata" 1962), "Inspektor i noc" ("Inspektoryt i nosztata" 1963) wg scenariusza Iwana Stojanowicza, "Wilczyca" ("Wyłczicata" 1965) wg scenariusza Chaima Oliwera, "Ezop" (1970), "Twarz pod maską" ("Lice pod maska" 1971), "Sędzia śledczy i las" ("Sledowateliat i gorata" 1976), "Lakierki nieznanego żołnierza" ("Łaczenite obuwki na neznanija wojn" 1980).

Literatura:

Todor Andrejkow: "Rangeł Wyłczanow: znany i nieznany" w: K. 68.8 s. 42-49, "Bolgarskoe kino segodnja", Sofija 1981.

 

"WYPADEK"

("Accident"), ang., barwny film obyczajowy z 1967. Reż.: Joseph ®Losey, scenariusz: Harold Pinter na motywach powieści Nicholasa Mosleya, zdjęcia: Gerry Fisher, muzyka: John Dankworth, prod.: "A Royal Avenue Chelsea". Wykonawcy: Dirk ®Bogarde (Stephen), Stanley Baker (Charley), Jacqueline Sassard (Anna), Michael ®York (William), Vivien Merchant (Rosalinda), Delphine Seyring (Francesca), H. Pinter.

Podobnie jak w swoich innych utworach, znany dramaturg ang. H. Pinter wprowadza tu do pozornie ustabilizowanej sytuacji najpierw niezwykłego gościa, a później niespodziewane wydarzenie. Akcja obrazu dzieje się w zamkniętym środowisku uniwersyteckim Oxfordu (kwintesencja angielskości), w latach 60. Film jest formą subiektywnych retrospekcji głównego bohatera (Stephena), 40-letniego wychowawcy akademickiego młodzieży. Fabuła ma zresztą częściowo charakter stylizowanego malodramatu, opartego na schemacie: ich dwóch (Stephen i student William) i ona jedna (studentka, austr. księżniczka, Anna). W rywalizacji tej zwycięża jednak (jak się okazało od dawna, ale przejściowo), ktoś trzeci (niezwykły gość), człowiek sukcesu, popularna osobowość tv, Charley. Film jest okrutny w swej wymowie i nie pozbawiony ironii, "niezwykle sugestywnie oddaje to, co krytyka określiła jako "pustynię uczuciową" – emocjonalną jałowość życia górnych warstw establishmentu" (SFA s. 134-135). Utwór otwiera i zamyka rama ®stopklatki domu Stephena i odgłosu wypadku. Skomplikowane układy między bohaterami podkreślają jeszcze rytualne obyczaje Oxfordu, m.in. zbliżona do rugby gra w wieczorowych strojach (fot. 120), a także charakterystyczne dla tego środowiska dialogi. Np. jeden z profesorów na wiadomość o stosunkach seksualnych amer. młodzieży podczas wykładu o poglądach Arystotelesa na uniwersytecie stanu Wisconsin, wyraził głębokie zdziwienie, że ten gr. filozof jest wykładany w stanie Wisconsin. to co najważniejsze jest jednak w tym filmie w domyśle, jak tytułowy wypadek, "w którym ginie arystokratyczny, student, a który nie zostanie pokazany, choć słyszymy pisk hamulców, brzęk miażdżonego metalu i krzyk konania" (DFT s. 181). W. uzyskał specjalną nagrodę jury (Srebrną Palmę) na XX MFF w ®Cannes.

Literatura:

Zygmunt Kałużyński: "Świństwo na siedemnastym trawniku" w: id. "Wenus automobilowa" s. 65-70, PIW 1976.

 

WYSOCKA Lidia,

ur. 1916, aktorka. Po ukończeniu Szkoły Dramatycznej, debiutowała na ekranie w 1935 u Marty Flantz. W drugiej połowie lat 30. była już gwiazdą pol. kina. Po II WŚ. grała na scenach warsz. i szczecińskich teatrów, m.in. w "Zielonym gilu" Juliana Tuwima wg Tirso de Moliny reż. Zbigniewa ®Sawana. Była współzałożycielką i kierownikiem zespołu estradowego "Wagabunda" . Sporadycznie występowała także w powojennym kinie. W latach 90. miała własny, periodyczny felieton w PR.

Filmy:

"Kochaj, albo rzuć" (1935, debiut), "Papa się żeni" (1936), "Gehenna" (1938), "Ostatnia brygada" (1938), "Serce matki" (1938), "Wrzos" (1938), "Doktor Murek" (1939), "Złota maska" (1939-40), "Irena do domu!" (1955), "Sprawa pilota Maresza" (1956), "Rozstanie" (1961), "Sekret" (1973), "W obronie własnej" (1982).

 

WYSOCKA Stanisława,

ur. 1877 i zm. 1941 w Warszawie, aktorka, reżyser i pedagog. Po ukończeniu w 1894 Klasy Dykcji i Deklamacji przy Warszawskim Towarzystwie Muzycznym, występowała na wielu scenach Polski i Rosji. W 1915-18 prowadziła w Kijowie eksperymentalny Teatr Studya, a po I WŚ. kreowała w pol. teatrach wielkie postacie tragiczne (m.in. Balladynę i panią Rollison). Jarosław Iwaszkiewicz napisał o niej, że była wysokiego wzrostu – jak na kobietę – wyniosłej postawy, "robiła wrażenie wyprostowanej, a jej oczy były niezwykłe przede wszystkim dlatego, że fascynowała wielkość ich i blask" (SBT t. 1 s. 818-819). W latach 30. zajmowała się pracą pedagogiczną ("Teatr przyszłości", "Kino-Studio" z Wiktorem ®Biegańskim) i zagrała w kilkunastu filmach. Stworzone przez nią postacie, dzięki sile ekspresji, wyrastały ponad rzeczywistość w której były zresztą b. dobrze osadzone (Zbigniew Wilski).

Filmy:

"Ponad śnieg" (1929, debiut), "Mocny człowiek" (1929), "Jaśnie pan szofer" (1935), "Trędowata" (1936), "Dziewczęta z Nowolipek" (1937), "Halka" (1937), "Druga miłość" (1938), "Gehenna" (1938), "Granica" (1938), "Kobiety nad przepaścią" (1938), "Ludzie Wisły" (1938), "Wrzos" (1938), "Czarne diamenty" (1939), "Nad Niemnem" (1939), "O czym się nie mówi" (1939), "Włóczęgi" (1939).

Literatura:

Zbigniew Wilski: "Wielka tragiczka", Kraków 1982.

 

WYTWÓRNIA,

przedsiębiorstwo produkcji filmów. Obejmuje ona na ogół: ®ateliers, ®laboratorium, sale nagrań dźwięku, montażownię, salę projekcyjną, oraz zaplecze socjalne i techniczne. Zatrudnieni są w niej ludzie różnych zawodów, których wspólnym dziełem jest droga utworu od scenopisu do ekranu. W zespole tworzącym film są dwie grupy pracowników: twórcza i techniczna. W skład pierwszej grupy, której kierownikiem jest reżyser, wchodzi także: scenarzysta, operator, scenograf, dźwiękowiec, kompozytor i aktorzy. Zadaniem pozostałych pracowników jest stworzenie takich warunków technicznych i organizacyjnych, żeby film mógł dotrzeć do widza w możliwie najlepszym kształcie (KTT). W. same finasują realizowane w nich przedsięwzięcia kinematograficzne, lub wynajmują swój potencjał produkcyjny indywidualnym producentom. Trzecią formą finansowania jest koprodukcja. Pierwszą w. produkującą filmy dla kinematografów założył w 1897 Georges ®Melies w Montreuil k. Paryża, a powstała w 1898 w Vincennes (również k. Paryża) konkurencyjna ®"Pathe" działała wkrótce na zasadzie produkcji przemysłowej. Począwszy od lat 20. centrum światowej kinematografii znajduje się w ®Hollywood, gdzie powstała w tym czasie istniejąca do lat 70. ®"Wielka Ósemka" amer. koncernów. W Polsce od 1946 działało kilkanaście w. podległych KK., m.in.: WFF w Łodzi i Wrocławiu, dokumentalnych w Warszawie, oświatowych w Łodzi, animowanych w Bielsku-Białej, Łodzi i Warszawie i Zakład Produkcji Filmów tv "Poltel" w Warszawie. Od wydania ustawy o kinematografii w 1987 istnieje w tej dziedzinie także sektor prywatny (®producent).

Literatura:

Andrew Buchanan: "Film Making From Script to Screen", London 1947, "Babelsberg. Filmmetropole der DDR", Berlin 1958, Krzysztof Teodor Toeplitz (KTT): "Sekrety filmu", Warszawa 1967, Steve Neale: "Cinema and Technology: Image, Sound, Colour", London 1985, Maria Kornatowska: "Gdy wszyscy wielcy już przestali grać ... " w: K. 98.9 s. 30-32.

 

WYTWÓRNIA FILMÓW FABULARNYCH W ŁODZI

(WFF), zał. w 1946 w ramach PP ®"Film Polski", największa baza produkcyjna pol. kina powojennego. Inicjatorami powstania w Łodzi nowej wytwórni byli m.in. Aleksander ®Ford i Jerzy ®Toeplitz. Najpierw adaptowano do tego celu pałacyk Kona przy Targowej 61, ale później przeznaczono go na ®łódzką szkołę filmową. Tereny przy ul. Kilinskiego 210 i dom przy Sienkiewicza 33 znalazły się także w gestii wytwórni. Jednocześnie zaczęto pilnie poszukiwać pomieszczeń nadających się na atelier. Wybór padł na halę sportową przy Łąkowej 29 (Edward Zaji ek). Tu zrealizowano najpierw: "Dwie godziny" (1946-57) Stanisława ®Wohla i Józefa Wyszomirskiego, "Zakazane piosenki" (1947, II wersja 1948) Leonarda ®Buczkowskiego (pierwszy po II WŚ. film pol. wyświetlany na ekranach), "Jasne łany" (1947) Eugeniusza ®Cękalskiego i "Ostatni etap" (1948) Wandy ®Jakubowskiej, a później większość pol. filmów fabularnych. W 1954, dla powiększenia możliwości produkcji pol. kina, powstała dodatkowo WFF we Wrocławiu, gdzie np. Andrzej ®Wajda wyreżyserował w 1958 ®"Popiół i diament". W latach 90. z obu wytwórni korzystało 8 samodzielnych Studiów Filmowych (d. ZRF). Obecnie WFF w Łodzi, ta pol. fabryka snów jest w stanie likwidacji.

Literatura:

Edward Zaji ek: "Poza ekranem", FN i WAiF 1992, Joanna Podgórska: "Fabryka snów w likwidacji" w: "Polityka" 98.34 s. 84-88.

 


Strona główna |  o Autorze |  wprowadzenie |  A |  B |  C |  D |  E |  F |  G |  H |  I |  J |  K |  L |  M |  N |  O |  P |  R |  S |  T |  U |  V |  W |  X |  Y |  Z

 Copy right:  Andrzej A. Czerwiński .