Henryk Czerwiński    

Leksykon Sztuki Filmowej  

 ABOUT - ADLON


Strona główna
o Autorze
wprowadzenie
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
K
L
M
N
O
P
R
S
T
U
V
W
X
Y
Z

 

„ABOUT DE SOUFFELE”,

® „Do utraty tchu”.

 

ABRAHAMS Jim,

ur. 1944, reżyser i scenarzysta. Debiutował w latach 70. Często współpracował z braćmi Davidem i Jerrym Zuckerami, tworząc wspólnie zgrany zespół autorski amer. kina. W latach 80 i 90 zrealizował, przeważnie z nimi, szereg parodii znanych obrazów różnych gatunków z lat 70, np. w "Czy leci z nami pilot?" z Robertem Haysem i Julie Hagerty, przedmiotem kpin jest seria utworów sensacyjnych dziejących się na lotnisku lub w samolocie, m.in. "Port lotniczy '75" (1974) Jacka ®Sraighta. "Ściśle tajne" to pastisz filmów szpiegowskich, a w "Hot Shots" zostały sparodiowane amer. bestsellery akcji. A. jest współautorem oryginalnej odmiany współczesnej komedii amerykańskiej.

Filmy:

"Czy leci z nami pilot?" ("Airplane!" 1980, współreż.: D. i J. Zucker) scenariusz A. oraz D. i J. Zucker, "Brygada policyjna" ("Police Squad!" 1982, współreż. id.), "Ściśle tajne) ("Top Secret" 1983-84, współreż. id.) scenariusz: A. i id., "Bezlitośni ludzie" ("Ruthless People" 1986, współreż. id.), "Duży interes" ("Big Business" 1988), "Witaj w domu, Roxy" ("Welcome Home, Roxy Carmichael" 1990), "Hot Shots!" (1991), "Hot Shots! 2" ("Hot Shots! Part Two" 1993).

Scenariusze:

"Naga broń" ("Naked Gun: From the Files of Police Sąuard" 1988, współautor: Jerry Zucker) reż. David Zucker.

 

ABSOLUTNY FILM

(łac. "absolutus" – zupełny, całkowity, bezwzględny), ®afabularne, eksperymentalne utwory niem. kina z okresu ®ekspresjonizmu (1920-24), łączące rytm kadrów (®kinemów) z ich plastyką. Były to obrazy oparte zarówno na abstrakcji jak i na malarstwie przedstawiającym, traktowanych jako tworzywo kreujące autonomiczność filmową. Ich autorów nie interesowało opowiadanie, tylko zaskakujące, oryginalne impresje wizualne, kierunek ten wywodził się z doświadczeń plastycznych sztuki kinetycznej Oscara Schlemmera (1888-1943) i Lászlo Moholy-Nagy, związanych z "Bauhausem" arch. Waltera Gropiusa. Przykłady: "Rhytmus 21-25" (1921-25) Hansa Richtera (1888-1976) "Opus I-IV" (1923-25) Waltera ®Ruttmanna i "Symfonia diagonalna" (1924) Vikinga Eggelinga. A.f. był kontynuowany przez Oscara Fischingera ("Studia 1-7" 1926-30), w ®symfoniach wizualnych i we fr. formule ®czystego kina.

Publikacje:

Hans Richter: "Film – sztuka oryginalna" (w: FNŚ.) 57.6.

Literatura:

Andrzej Gwóźdź: "Film absolutny – nieoficjalny nurt ekspresjonizmu niemieckiego" (w: "Niemiecki ekspresjonizm filmowy", UŚ. 1985).

 

"ABSOLWENT"

("The Graduate"), amer. barwny film obyczajowy z 1967. Reż.: Mike ®Nichols, scenariusz: Calder Willingham wg powieści Char-lesa Webba, zdjęcia: Robert Surtees, muzyka: David Grusin, piosenki: Simon i Garfunkel, prod.: Lawrence Turman – Ambassy. Wykonawcy: Dustin ®Hoffman (Ben Braddock), Ann ®Bancroft (pani Robinson), Katharine Ross (jej córka), William Daniels, Elizabeth Wilson, Murray Hamilton, Brian Avery, Buck Henry. Utrzymany w komediowej formie obraz jest pastiszem obyczaju amer. lat 60., z tradycyjnym, wyolbrzymianym wówczas, konfliktem pokoleń włącznie. D. Hoffman, późniejszy mistrz przeobrażeń, kreuje tu swoją pierwszą, znaczącą postać. Jest nią tytułowy, młody absolwent elitarnej szkoły (grający go aktor miał już w tym czasie 30 lat), o wyraźnych cechach antybohatera (fot. 1) będącego zaprzeczeniem klasycznego wzoru męskości (®antygwiazdorstwo). Nie przeszkadza to jednak bogatej sąsiadce rodziców, niewyżytej erotycznie pani Robinson, żeby go uwieść (brawurowa scena w hotelu). Sytuację komplikuje dopiero przyjazd jej córki. Ben zakochuje się w niej (z wzajemnością), a kiedy matka usiłuje z tego powodu szybko wydać ją za kogoś innego, spokojny dotychczas młodzieniec zmienia się w buntownika i porywa pannę młodą z kościoła, zanim zdążyła wypowiedzieć sakramentalne "tak". W A. życie intymne "splata się z inicjacją społeczną, co Nicholsowi udało się wyrazić z perfekcyjną swobodą, wzmocnioną sławnymi balladami Simona i Garfunkela, które komentują zgrabnie akcję" (SFK s. 130-131). Nb. piosenka o pani Robinson w wykonaniu duetu kompozytorów modna jest do dzisiaj. Film uzyskał w 1968 ®Oscara za reżyserię.

 

ABSTRAKCJA

(łac. "abstractio" – odciągnięcie, odłączenie), obraz oderwany od rzeczywistości, czysto pojęciowy lub fantastyczny. Podobnie jak w malarstwie (Wassily Kandiński. 1866-1944, Henryk Stażewski 1394-1988), a. w kinie charakteryzuje się wyeliminowaniem przedstawiania czegokolwiek, tworząc kadry bezpostaciowe, przeważnie w kształcie ruchomej plastyki. Zapoczątkował ją na ekranie Viking Eggeling (1880-1925), malarz szw. awangardy związanej z ®dadaizmem (lider ruchu: Tristan Tzara 1896-1963) utworem "Horyzontalno-wertykalna orkiestra" ("Horizontal-vertical Orchester" 1920), włączając się w nurt ®absolutnego filmu. W niektórych późniejszych eksperymentalnych obrazach, jak kubistyczny "Balet mechaniczny" Ferdynanda Legera i "Emak-Bakia" Mana Raya (oba z 1927), "wyizolowane z naturalnych kontekstów, kadrowane i oświetlane w odrealniający sposób rzeczywiste przedmioty przeobrażają się w rytmiczne kompozycje abstrakcyjne" (Ryszard Kluszczyński). W okresie dźwiękowym a. zostaje powiązana z muzyką, m.in. przez Germaine ®Dulac w "Płycie 927" (1929). W aspekcie estetyki był to związek logiczny. Wg Stanisława Ossowskiego, dźwięki są czaso-przestrzenne, a nic nie stoi na przeszkodzie, aby i podniety wzrokowe mogły organizować się w czasie. Takim układem wizualnym jest nn. "muzyka barw", czy to będzie stary kalejdoskop, czy też plamy barwne, "Przesuwające się przez ekran. Po wprowadzeniu koloru (od 1955), utwory te, poprzez zmienność form i barw, rozwijały wrażliwość plastyczną widza i poszerzały zakres kreacyjności kina. Po II WŚ. bezpostaciowe filmy realizowali m.in.: Curtis Harrington, Norman ®McLaren, Hans Richter, Stan Vanderbeek ("Computer Art" 1966) i bracia Whitney. Współcześnie a. stosowana jest czasem w ®videoperformance.

Literatura:

Stanisław Ossowski: "U podstaw estetyki", PWN 1958, Louis 0'Konor: "Viking Eggeling: Artist and Film-Maker. Life and Work", Stockholm 1971, "Z dziejów awangardy filmowej" s. 21-31, US 1976, Malcolm Le Grice: "Abstract Film and Beyond", Cambridge, Massachusetts 1977, Ryszard Kluszczyński: "Film, sztuka Wielkiej Awangardy" s. 99-108, PWN 1990.

 

ABUŁADZE Tengiz,

ur. 1924 w Kutaisi (Gruzja), zm. 1994 w Tbilisi, reżyser, Absolwent szkoły teatralnej (1946) i ®WGIK (1953) w klasie Lwa ®Kuleszowa i Siergieja ®Jutkiewicza, debiutuje w 1956, wspólnie z Rewazem ®Czcheidze, uzyskując nagrodę MFF w ®Cannes i Edynburgu. pierwszy samodzielny film tego reżysera, "Cudze dzieci", powstał pod wpływem ®neorealizmu, ale w następnych utworach wykorzystuje już charakterystyczny folklor gruziński. Tworzy kino poetyckie, łączące elementy ludowe z groteską i fantazją. "Jego styl cechuje liryzm, posługujący się poetyckim skrótem, łatwość kojarzenia realistycznego obrazu z metaforą" (LRF s. 9). Religijny dyskurs pt. "Pokuta" jest z kolei negacją stalinizmu. Filmy A., podobnie jak całego kina gruz., wyróżniały się w b. ZSRR oryginalnością formy i treści. Wg R. Czcheidze, w utworach tych dokumentalna prawda i poezja to są dwa obszary, które się wzajemnie przenikają (F. 88.36 s. 15-16). To jest wielowiekowa tradycja sztuki Zakaukazia.

Filmy:

"Osiołek Magdany" ("Lurdża Magdany" 1956, debiut), "Cudze dzieci" ("Czużyje dieti" 1959), "Babcia, dziadkowie i ja" ("Ja, babuszka, Iliko i Iłłarion" 1963), "Błaganie" ("Molba" 1969, Grand Prix MFF w San Remo 1974) wg Waży Pszaweliego, "Naszyjnik dla mojej ukochanej" ("Ożerelije dla mojej lubimoj" 1971), "Drzewo pragnień" ("Driewo żelanija" 1977), "Pokuta" ("Pokajanije" 1984-86, nagr. MFF w Cannes).

Literatura:

“Tengiz Abuladze. Portret reżissera”, Moskwa 1983, Galina Kopanevova: „Tengiz Abuladze”, Praha 1984.

 

ACADEMY AWARD

®Oscar.

 

ACADEMY OF DRAMATIC ART.

(ang), ®szkoły dramatyczne.

 

ACADEMY OF MOTION PICTURE ARTS AND SCIENCES, THE,

®Akademia Filmowa.

 

„ACCIDENT”,

®„Wypadek”.

 

ACTOR'S STUDIO,

amer. uczelnia sztuki dramatycznej ("laboratorium") zał. w 1947 w Nowym Jorku przez Elię ®Kazana, Roberta Lewisa i Cheryl Crawford, przy udziale Lee ®Strasberga, który od 1948 był jej dyrektorem artystycznym. W nauczaniu stosuje się tu metodę Konstantina S. Stanisławskiego (1863-1938) uzupełnioną wynikami badań psychoanalityków (Sigmund Freud, Alfred Adler i Carl Gustav Jung). Na studia przyjmowani są zarówno amatorzy jak i doświadczeni aktorzy, i wszystkich obowiązuje ten sam egzamin i te same kryteria. W AS. kształci się równocześnie ok. 250 słuchaczy, nie licząc wolontariuszy, którzy są biernymi uczestnikami studiów. Podobnie jak w d. "MChT", uczniowie dążą do pełnego (fizycznie i psychicznie) utożsamiania się z granymi przez siebie postaciami. W tym celu przeprowadza się m.in. "wizje lokalne" dla zapoznania z warunkami życia kreowanych osób. System ten jest jednak tylko bazą do rozwijania indywidualnych, często podświadomych cech wykonawcy, ujawnianych na zajęciach z psychoanalizy. Z AS. współpracowała Stella Adler, nauczycielka np. Marlona ®Brando, która uważała, że aktor powinien grać na mniejszych obrotach niż go na to wdanej chwili stać, ponieważ wówczas lepiej panuje nad rolą. Odbiegało to od stosowanej tu "Metody", która żąda od wykonawcy pełnej mobilizacji całej jego osobowości i stosowania maksymalnej ilości środków wyrazu jakimi dysponuje. Na uczelni tej ograniczona została dominacja prezentacji dialogu na rzecz gestu, ruchu scenicznego i mimiki. Wg André ®Bazina, aktorstwo wychowanków szkoły oparte jest na antyintelektualnej zasadzie spontaniczności. Zachowanie aktorów jest tu umyślnie czymś nie do przewidzenia, co nie objaśnia prawdziwego mechanizmu ich uczuć, tylko uzewnętrznia bezpośrednie impulsy, których związki z wewnętrznym życiem bohaterów są czytelne wprost, bez pośrednictwa intelektu. Do absolwentów uczelni należą m.in.: Annę ®Bancroft, Montgomery ®Glift, Julie Harris, Dustin ®Hoffman, Paul ®Newman, Lee ®Remick, Eve Marie Saint, Rod ®Steiger, Eli ®Wallach, Joannę ®Woodard, a jej wolnymi słuchaczami byli: James ®Dean, Marilyn ®Monroe i w.in. Formy nauczania AS. mają również przeciwników. Np. Laurence ®Oliver uważał, że przyniosły one więcej szkody niż pożytku, a ich wpływ na teatr amerykański okazał się w sumie szkodliwy. "Metoda Strasberga zdecydowanie przeciwstawiła się technice, postulując w jej miejsce przemożną pasję realności". Po śmierci L. Strasberga w 1982, kierownictwo artystyczne uczelni objęli: Ellen Burstyn, Frank Corsaro i Al ®Pacino.

Literatura:

Michel Ciment: "Kazan on Kazan", New York 1974, Robert H. Hethmon, ed.: "Strasberg at the Actor's Studio", ib. 1991.

 

ADAPTACJA filmowa

(łac. „adaptare” – przystosować), ®ekranizacja, ®przekład wielosystemowy. Transpozycja filmowa utworów literackich i teatralnych (ponad 50% wszystkich filmów fabularnych).

Literatura:

Tadeusz Miczka, Alicja Helman: „Adaptacja” w: SPF t. 10 s. 7-42, UJ 1998.

 

ADDYTYWNA METODA

(additif procede couleur), łączenie barw bezpośrednio na ekranie (®kinemacolor) przez nakładanie na siebie dwóch klatek o różnych kolorach (czerwonym i zielonym lub niebieskim). A.m. stosowana była w ®szkole z Brighton przez George'a A. Smitha (1864-1959) i Charlesa Urbana w 1906. Używał jej również do swoich eksperymentów Jan ®Szczepanik. Była bazą dwubarwnego i trójtaśmowego systemy ®technicoloru.

 

ADJANI Isabelle,

ur. 1955 w Gennevilliers (Francja), aktorka. Córka Francuza z Algerii i Niemki, "bez studiów aktorskich, debiutowała na ekranie jako piętnastolatka, a w latach 70. grała już w Comedie Francaise. W kinie stworzyła szereg niebanalnych postaci. Sukces odniosła m.in. kreacjami: córki Victora Hugo w "Miłości Adeli H." François ®Truffauta, w "Opętaniu" Andrzeja ®Żuławskiego i jako Małgorzata Valois, siostra katolickiego Karola IX, zakochana w hugonocie (panu de la Mole), w "Królowej Margot" Patrice'a Chereau wg Aleksandra Dumasa, ojca. A. znana jest ze swojej niezależności i czasem przyjmuje propozycję debiutanta a odmawia udziału w filmie mistrza kina (F. 94.12). Dwukrotnie (1975 i 89) była nominowana do ®Oscara.

Filmy:

"Le Petit bougnat" (1970, debiut), "Faustine et le bel été" (1971), "La Gifle" (1974), "Miłość Adeli H." ("L'Histoire d'Adele H." 1975), "Barocco" (1976), "Lokator" ("L'Locataire" 1976), "Violetta i Franciszek" ("Violette et François" 1977), "Kierowca" ("The Driver" 1978), "Siostry Brontë" ("Les Soeurs Brontë" 1978-79), "Kwintet" ("Quintet" 1979), "Nosferatu-wampir" ("Nosferatu: Phantom der Nacht" 1979), "Kwartet" ("Quartet" 198l), "Opętanie" ("Posession" 1981, nagr. MFF w Cannes i Cezar'82), "Antonietta" (1982), "Martelle Randonnee" (1932), "Mordercze lato" ("L'Été meurtrier" (1983, Cezar), "Metro" ("Subway" 1985), "Ishtar" (1987), "Camille Claudel" (1988-89, Cezar), "Lung Ta. Les Cavaliers du vent" (1990), "Toxic Affair" (1993), "Królowa Margot" ("La Reine Margot" 1994, nagr, MFF w Cannes i Cezar'95), "Diabolique" (1996).

 

ADLON Percy,

ur. 1935 w Monachium, ®reżyser i scenarzysta. Początkowo aktor teatralny i reżyser tv, debiutuje w kinie w 1981 ®ekranizacją wspomnień służącej i powiernicy Marcela Prousta, Celesty Albaret. Jest autorem kilku satyrycznych obrazów współczesności, zarówno europ., jak i amerykańskiej. Powodzenie u widzów miała jego komedia "Zuckerbaby" z Marianne Sagebrecht (urzędniczka zakładu pogrzebowego) i Lisi Gulpem (motorniczy metra), których, groteskowy romans zostaje zlikwidowany przez zazdrosną żonę. W "Rozalka idzie na zakupy" z kolei, ta sama aktorka, ale tym razem w stanie Arizona, swoje hobby (zakupy) dokonuje na sfałszowaną kartę kredytową, co staje się pretekstem satyry na współczesną, prowincję amerykańską.

Filmy:

"Celesta" ("Celeste" 1981, debiut, Grand Prix MFF w Barcelonie ("Funf letzte Tage" 1982), "Cukiereczek" ("Zuckerbaby" 1984-85) scenar. A., "Bagdad Cafe" (1987-88), "Rozalka idzie na zakupy" ("Rosalie Goes Shopping" 1989), "Salmonberries" (1991), "Younger and Younger" (1993).

 

 

 powrót do A


Strona główna |  o Autorze |  wprowadzenie |  A |  B |  C |  D |  E |  F |  G |  H |  I |  J |  K |  L |  M |  N |  O |  P |  R |  S |  T |  U |  V |  W |  X |  Y |  Z

 Copy right:  Andrzej A. Czerwiński .