Henryk Czerwiński    

Leksykon Sztuki Filmowej  

 CRUISE - CZARNY CHARAKTER


Strona główna
o Autorze
wprowadzenie
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
K
L
M
N
O
P
R
S
T
U
V
W
X
Y
Z

CRUISE Tom

(Thomas Cruise Mapother IV), ur. 1962 w Syracuse (stan New York) aktor. Po występach na scenach Nowego Jorku przeniósł się w 1981 do ®Hollywood, gdzie zadebiutował na ekranie u Franco ®Zeffirelliego. Powodzenie miał już jego udział w młodzieżowym "Ryzykownym interesie" Paula Brickmanna, a od 1986 ("Top Gun" Tony Scotta) stał się jednym z najbardziej kasowych gwiazdorów młodego pokolenia w amer. kinie. Od 1987 C. bierze udział tylko w jednym filmie rocznie, ale każdy kolejny tytuł w którym występuje staje się bestsellerem. Gra głównie w utworach przygodowych i sensacyjnych, ale nie tylko. Np. w 1989 można go było podziwiać w antywojennym "Urodzony 4-go lipca" Olicera ®Stone "a. Czasem, jak w ®hot cars movie, "Szybki jak błyskawica" T. Scotta, występuje ze swoją żoną, Nicole Kidman.

Filmy:

"Niekończąca się miłość" ("Endless Love" 1981, debiut), "Eskapada" ("Losin'lt" 1983), "Ryzykowny interes" ("Risky Business" 1983), "Wszystkie właściwe posunięcia" ("All the Right Moves" 1983), "Legenda" ("The Legend" 1985), "Kolor pieniędzy" ("The Color of Money" 1986), "Top Gun" 1986), "Cocktail" (1987-88), "Rain Man" (1988), "Urodzony 4-go lipca" ("Born on the Fourth July" 1989), "Szybki jak błyskawica" ("Days of Thunder" 1990), "Ludzie honoru" ("A Few Good Men" 1991-92), "Za horyzontem" ("Far and Away" 1992), "Firma" ("The Firm" 1993), "Wywiad z wampirem" ("Interview with the Vampire" 1994), "Jerry Maguire" (1996) "Mission: Impossible" (1996), "Oczy szeroko zamknięte" ("Eyes Wide Shut" 1999).

 

CRUZE James,

(Jens Gruz Bosen), ur. 1884 w Five Points k. Ogden (Utha, USA), am. 1942 w ®Hollywood, reżyser i aktor. Syn dun. emigrantów, w 1901 przyłączył się do wędrownej trupy aktorskiej, żeby w 1908 wystąpić na scenie teatru stałego. W 1911-17 był aktorem amer. filii ®"Pathe". Zagrał m.in. w ekranizacji science-fiction Roberta L. Stevensona "Doktor Jekyll i Mister Hyde" (1912), obyczajowym "Ona" z Marguerite Snow i biblijnym "Józefie w Egipcie". W 1918 Jesse Lasky, jeden z szefów ®"Paramountu", powierza mu reżyserię serialu "Tajemnica miliona", a następnie powstaje kilka jego matów i komedii z Zasu Pitts, Lili Lee, Adolfem ®Menjou i Roscoe ®Arbucklem. W 1923 realizuje swój najważniejszy utwór epicki western "Karawana" wg powieści Emersona Hougha "Kryty wóz" z Loisą Wilson i Jackiem Warrenem Kerriganem. W skład ekipy wchodziło również 500 statystów indiańskich, kierowanych przez płk. kawalerii, późniejszego gwiazdora westernów, Tima McCoya. Była to prosta, utrzymana w ®paradokumentalnym stylu opowieść o dramatycznych przeżyciach grupy pionierskich osadników, którzy pod koniec lat czterdziestych XIX w. wędrują z Kaliforni do Oregonu. Krytyka określiła ten obraz jako amer. "Pieśń o Rolandzie", a jego duża popularność, z doskonałą ruchowo sekwencją przeprawy przez wielką rzekę, "skłoniła Chaplina do polemiki z tym tematem i jego ujęciem w "Gorączce złota" (MHF s. 109). W okresie dźwiękowym, film tego reżysera, "Złoto Suttera" z Edwardem Arnoldem stał się jedną z największych porażek finansowych ®"Universalu". W 1939 C. wycofał się z kinematografii.

Filmy:

"Tajemnica miliona" ("The Million Dollars Mystery" 1918), "Dolina gigantów" ("The Valley of Giants" 1919), "Hollywood" (1923), "Karawana" ("The Covered Wagon" 1923), "Jazz" ("Beggar on Horseback" 1925), "Pony Express" (1925), "Wielki Gabbo" ("The Great Gabbo" 1929), "Waszyngtońska karuzela" ("Washington Merry-go-round"1932), "Złoto Suttera" a. "Generał Sutter" ("Sutter's Gold" 1936) T "Gangi Nowego Jorku" ("Gangs of New York" 1938).

Literatura:

Czesław Michalski: "Amerykańska wersja "Pieśni o Rolandzie" w: id. "Western i jego bohaterowie" s. 86-92, WAiF 1975.

 

CUKOR George,

ur. 1899 w Nowym Jorku, zm. 1983, reżyser. W 1920-29 był aktorem teatrów na ®Broadwayu, a w 1930 nagrywał w ®Hollywood dialogi do filmów "mówionych", w zawodzie debiutował w 1931. "Ustala swą sławę jako reżyser inteligentny, dyskretny, o dobrym guście, kładący główny nacisk na grę aktorów" (LRF s. 69-70). Szczególną wagą przykładał do portretów kobiecych, co nb. przyczyniło się do odebrabrania mu realizacji "Przeminęło z wiatrem", ze względu na protest Clarka ®Gable'a. Uważany za najbardziej europejskiego z hollywoodzkich reżyserów, zrealizował m.in. "postrzeloną komedię" (®crazy comedy) pt. "Filadelfijska opowieść" (a. "Filadelfijska historia") wg Philipa Barry 'ego z Katharine ®Hepburn, Cary ®Grantem i Jamesem ®Stewartem, i thriller (czarny kryminał) narastającego napięcia, "Gasnący płomień" wg sztuki "Angel Street" Patricka Hamiltona z muzyką Bronisława ®Kapera, gdzie główny bohater, Gregory Anton (Charles ®Boyer) usiłuje doprowadzić do obłędu swoją żonę (Ingrid ®Bergman, ®Oscar), żeby zdobyć ukryte w domu klejnoty jej ciotki. Ten remake obrazu Thorolda Dickinsona ("Światło gazowe" 1941) jest "precyzyjnym filmem atmosfery i półtonów, zdominowanym przez miękką fotografię i wypracowane jazdy kamery" (KWM t. 1 s. 402-403).

Filmy:

"Zbrukana dama" ("Tarnished Lady" 1931, debiut), "Małe kobietki" ("Little Women" 1933, Oscar za scenar.), "Obiad o ósmej" ("Dinner at Eight" 1933), "Dawid Copperfield" (1935) wg Karola Dickensa, "Romeo i Julia" ("Romeo and Juliet" 1936) wg Wiliama Szekspira, "Dama Kameliowa" ("Camille" 1936-37) wg Aleksandra Dumasa – syna, "Zaza" (1938), "Kobiety" ("The women" 1941), "Keeper of the Flame" (1942), "Gasnący płomień" ("Gaslight" 1944), "Podwójne życie" ("Double Life" 1947), "Edward, mój syn" ("Edward, My Son" 1949), "Żebro Adama" ("Adam's Rib" 1949), "Urodzona wczoraj" ("Born Yesterday" 1950-51), "The Marrling Kind" (1952), "Narodziny gwiazdy" ("A Star is Bora" 1954), "To może się zdarzyć każdemu" ("It should Happen to You" 1954), "Stacja Bhowani" ("Bhowani Junction" 1956) wg Johna Mastersa, "Les Girls" (1957), "Dziki wiatr" ("Wild is the Wind" 1957-58, nagr. MFF w Berlinie Zach.), "Pokochajmy się" ("Let's Make Love" 1960), "Raport Chapmana" ("The Chapman Report" 1962), "My Fair Lady" (1964, 7 Oscarów), "Błękitny ptak" ("The Blue Bird" a. "Siniaja ptica" 1975-76, koprod. amer.-radz.) wg Maurice 'a Maeterlincka, "Bogate i sławne" ("Rich and Famous" 1981).

Literatura:

Jean Domarchi: "George Cukor", Paris 1965, Gary Carey: "Cukor and Company. The Films of George Cukor and His Collaborators", New York 1971, Gavin Lambert: "On Cukor", ib. 1972, Gene D. Phillips: "George Cukor", Boston 1982.

 

CURTIS Tony

(Bernard Schwartz), ur. 1925 w Nowym Jorku (Bronx), aktor. Jego ojciec "był emigrantem z Węgier. W czasie II WŚ. C. służył w US Navy, a po jej zakończeniu studiował w nowojorskim City College i w Dramatic Workshop. W 1949 podpisał kontrakt z ®"Universalem". Często grał zawadyjaków w młodzieżowych filmach przygodowych, a także w komediach i westernach. W "Słodkim smaku sukcesu" Alexandra MacKendricha z Burtem ®Laneasterem, kreował Sidneya Falco, młodego dziennikarza, który gotów jest na wszystko dla zdobycia pozycji w zawodzie. Sukces odniósł m.in. w przebraniu kobiecym w "Pół żartem, pół serio" Billy'ego ®Wildera z Jackiem ®Lemmonem i Marilyn ®Monroe. Łącznie wystąpił w ponad 130 filmach. Prywatnie żonaty był kolejno z: Jenet Leigh, Christine Kauffman, Leslie Alien (dwóch synów) i od 1998 z Jill Valden Berg, młodszą od jego najstarszej córki. Od wielu lat maluje, a obecnie wystawia swoje prace. Wspomniana córka z pierwszego małżeństwa, Jamie Lee C. (ur. 1958), również jest aktorką amer. kina ("Rybka zwana Wandą" 1988, "My Girl" 1991 i w.in.).

Filmy:

"Podwójna gra" ("Criss Cross" 1949, debiut), "City Across the River" (1949), "Winchester 73" (1950), "Trapez" ("Trapeze" 1956), "Słodki smak sukcesu" ("Sweet Small of Success" 1957), "Ucieczka w kajdanach" ("The Defiant Ones" 1958), "Pół żartem, pół serio" ("Some Like It Hot" 1959), "Spartakus" ("Spartacus" 1960), "Sex i samotna dziewczyna" ("Sex and the Single Girl" 1964), "Wielki wyścig" ("The Great Race" 1965), "Dusiciel z Bostonu" ("The Boston Strangler" 1968), "A. gdybyśmy tak nie poszli na wojnę?" ("Suppose They Gave a War and Nobody Came?" 1970), "Najemnicy" ("Soldiers of Fortune" 197O), "Lepke" (1975) "Padało całą noc w dniu, kiedy odszedłem" ("It Rained All Night the Day I Left" 1978), "Mała Miss Marker" ("Little Miss Marker" 1980), "Pęknięte lustro" ("The Mirror Crack'd" 1980), "Błahostka" ("Insignificance" 1985), "Mafijna księżniczka" ("Mafia Princess" 1986), "Ostatni list Filipa Bantera" ("The Last of Philip Banter" 1986), "Club Life" (1987), "Północ" ("Midnight" 1989), "Tarzan na Manhattanie" ("Tarzan in Manhattan" 1989), "Dobrana rodzinka" ("The Good Family" 1990), "Główny cel" ("Prime Target" 1991), "Nieśmiertelni" ("The Immortals" 1995).

 

CURTIZ Michael

(Mihaly Kertesz), ur. 1888 w Budapeszcie, zm. 1962 w ®Hollywood, reżyser. Studiował historię na uniwersytecie w Budapeszcie i dramaturgię w Królewskiej Akademii Sztuki. Debiutuje na Węgrzech w 1912, a następnie reżyseruje filmy w Wiedniu i Berlinie. Tworzy także w Skandynawii, Francji, Anglii i we Włoszech. W 1926 wyjeżdża do Hollywood, gdzie już w okresie dźwiękowym realizuje szereg utworów przygodowych "płaszcza i szpady", m.in. wg Rafaela Sabatiniego z gwiazdorem tego gatunku, Errolem ®Flynnem. Światowy sukces przyniósł mu melodramat z czasu II WŚ., "Casablanka" z Ingrid ®Bergman i Humphreyem ®Bogartem. Reżyseruje również inne gatunki, np. thriller, western, oraz film historyczny, obyczajowy i społeczny. Wśród ok. 100 obrazów tego reżysera, większość ma charakter komercyjny, nie pozbawiony jednak ambicji artystycznych. Miał w Hollywood opinię "reżysera do wszystkiego" i profesjonalisty filmów kasowych.

Filmy:

"Sodoma i Gomora" (1922), "Samson i Dalila" (1923), "Królowa niewolników" ("Die Sklavenkonigin" 1924), "Gabinet figur woskowych" ("Mystery of the Wax Museum" 1933), "Czarna furia" ("Black Fury" 1935), "Kapitan Blood" ("Captain Blood" 1935), "Szarża lekkiej kawalerii" ("The Charge of the Light Brigade" 1936), "Kid Galahad" (1937), "Anioły o brudnych twarzach" ("Angels with Dirty Faces" 1938), "Przygody Robin Hooda" ("The Adventures of Robin Hood" 1938 współreż.: William Keighley), "Doge City" (1939), "Prywatne życie Elżbiety i Essexa" ("Private Lives of Elisabeth and Essex" 1939), "Morski jastrząb" ("The Sea Hawk" 1940), "Virginia City" (1940), "Wilk morski" ("The Sea Wolf" 1941), "Casablanca" (1942-43, 3 Oscary), "Droga do Marsylii" ("Passage to Marseille" 1944), "Mildred Pierce" (1945), "Mieć i nie mieć" ("Breaking Point" 1950), "Młody człowiek z trąbką" ("Young Man with a Horn" 1950), "Białe Boże Narodzenie" ("White Christmas" 1954), "Egipcjanin Sinuhe" ("The Egyptian" 1954) wg Mika Waltari, "Nie jesteśmy aniołami" ("We're No Angels" 1954), "Helen Morgan" ("Helen Morgan Story" 1957), "King Creole" (1958), "Posmak skandalu" ("A Breath of Scandal" 1960), "W kraju Komanczów" ("The Comancheros" 1961).

Literatura:

Sidney Rosenzweig: "Casablanca and Other Major Films of Michael Curtiz", Ann Arbor, Michigan 1982, Roy Kinnard, R.J. Vitone: "The American Films of Michael Curtiz", Metuchen, New Jersey 1986.

 

CUSACK John,

ur. 1966 w stanie Illinois (USA), aktor. Także jego ojciec, Cyril, i rodzeństwo: Joan, Ann i Bill są znanymi aktorami amer. kina. Debiutował na ekranie w 1934. Wystąpił w prawie 30 filmach, ale unika brutalnych obrazów akcji. Wyjątkiem było "Con Air", gdzie zagrał z Nicolasem ®Cage'em. W "Grifters" Stephena ®Frearsa kreował młodego Zockera Roya, wciągniętego w czarny kryminał przez dwie zaborcze kobiety: matkę Lilly (Anjelica ®Huston) i kochankę Myrę (Anette ®Benning). Ostatnio jest również producentem i np. w "Grosse Pointe Blank" zatrudnił swoje rodzeństwo ib. narzeczoną, Minni Driver.

Filmy:

"Class" (1984, debiut), "Lepiej umrzeć" ("Better of Dead" 1985), "Pewna sprawa" ("The Sure Thing" 1985), "Podróż Natty Gann" ("The Journey of Natty Gann" 1985), "Strzał w dziesiątkę" ("Top Shot" 1985), "Szaleńczy pościg" ("Hot Pursuit" 1987), "Spisek ośmiu" ("Eight Men Out" 1988), "Tytuł taśmy" ("Tapeheads" 1988), "Grubas i Smarkacz" ("Fat Man and Little Boy" 1989), "Grifters" ("The Grifters" 1990), "Prawdziwe kolory" ("True Colors" 1990), "Cienie we mgle" ("Shadows and Fog" 1991-92).

 

CYBULSKI Mieczysław,

ur. 1903 w Rosji, zm. 1934 w Fort Lauderdale (Floryda), aktor (fot. 64). W 1918 przyjechał do Polski i początkowo pracował jako szofer. W 1920 wstąpił ochotniczo do WP. Na ekranie zadebiutował w 1925 u Kazimierza Czyńskiego w krótkometrażówce "Hrabianka Nuna", a w pełnym metrażu w 1927 ("Ryngraf") u tego samego reżysera. W 1932 zdał eksternistyczny egzamin aktorski w ZASP. Krytyk, I. Pobóg-Grabowska, napisała po premierze ®"Młodego lasu" Józefa ®Lejtesa, że jego rola jest "szyta bardzo cienkim i kunsztownym ściegiem". Podobnie jak Adam ®Brodzisz, grał w latach 30. przeważnie amantów lub bohaterów. Miał "paziowską" urodę, dobrą dykcję i łatwość kreowania postaci. Wystąpił łącznie w 30 obrazach przedwojennego kina pol. Bezpośrednio po wybuchu wojny wyjechał do USA, gdzie pracował na farmie, a później jako malarz pokojowy (®"Pleograf").

Filmy:

"Ryngraf" a. "Zbrodnia barona von Weissenbacha" (1927), "Maraton Polski" (1927), "Magdalena" (1929), "Ponad śnieg" (1929), "Dusze w niewoli" (1930), "Cham" (1931), "Sto metrów miłości" (1932), "Córka generała Pankratowa" (1934), "Młody las" (1934) "Rapsodia Bałtyku" (1935), "Bohaterowie Sybiru" (1936), "Dodek na froncie" (1936), "Róża" (1936), "Wierna rzeka" (1936), "Dorożkarz nr 13" (1937), "O czym marzą kobiety" (1937), "Płomienne serca" (1937), "Ty, co w Ostrej świecisz Bramie" (1937), "Druga młodość" (1938), "Dziewczyna szuka miłości" (1938), "Granica" (1938), "Rena (1938), "Serce matki" (1938), "Wrzos" (1938), "O czym się nie mówi" (1939).

 

CYBULSKI Zbigniew,

ur. 1927 w Kniażach (woj. stanisławowskie), zm. 1967 we Wrocławiu, aktor (fot. 85). Studiował na wydziale konsularnym SH, dziennikarskim UJ i w PWST w Krakowie, którą ukończył w 1953. W teatrze ("Wybrzeże") zadebiutował w tym samym roku, a na ekranie w 1955. Był współautorem (obok Jerzego Afanasiewa, Jacka Fedorowicza i Bogumiła ®Kobieli) gdańskiego teatru awangardowego "Bim-Bom" (1953-60). Po premierze ®"Popiołu i diamentu" reż. Andrzeja ®Wajdy wg Jerzego ®Andrzejewskiego, gdzie zagrał młodego AK-owca, Maćka Chełmickiego, stał się symbolem swojego pokolenia. Wg Konrada Eberhardta, jego aktorstwo było specyficzne, skrótowe w geście i mimice, kontrapunktowe w nastroju, antyprofesjonalne, oparte na współreżyserowaniu własnych ról, a Aleksander ®Jackiewicz uważał, że Zbyszek na ekranie to niby człowiek z życia, który powtarza własny los. Zginął, wskakując do jadącego już pociągu na wrocławskim dworcu, jak w "Salcie" Tadeusza ®Konwickiego. A. Wajda poświęcił mu swoje ®"Wszystko na sprzedaż", a Jan ®Laskowski film ®montażowy "Zbyszek" (1969).

Filmy:

"Pokolenie" (1955, debiut) "Trzy starty" (1955), "Koniec nocy" (1957), "Ósmy dzień tygodnia" (1958), "Popiół i diament" (1958), "Krzyż Walecznych" (1959), "Pociąg" (1959), "Do widzenia, do jutra!" (1960), "Niewinni czarodzieje" (1960), "Lalka" ("La Poupee" 1962), "Miłość dwudziestolatków" (1962), "Ich dzień powszedni" (1963), "Jak być kochaną" (1963), "Rozwodów nie będzie" (1963) Zbrodniarz i panna" (1963), "Giuseppe, w Warszawie" (1964), "Kochać" ("Att alska" 1964), "Pingwin" (1965), "Rękopis znaleziony w Saragossie" (1965), "Salto" (1965), "Sam pośród miasta" (1965), "Jutro Meksyk" (1966), "Szyfry (1966), "Cała naprzód" (1967), "Jowita" (1967), "Morderca zostawia ślad" (1967).

Literatura:

"O Zbigniewie Cybulskim", WAiF 1969, Jerzy Afanasjew: "Okno Zbyszka Cybulskiego", WŁ 1970, Konrad Eberhardt: "Zbigniew Cybulski", WAiF 1976, Aleksander Jackiewicz: "Zbyszek" w: id. GW s. 173-176, WRiT 1983, "Cześć, starenia!. Zbyszek Cybulski we wspomnieniach", Warszawa 1994, "Zbigniew Cybulski. Aktor XX wieku", Gdańsk 1997.

 

CYFROWY ZAPIS AUDIOWIZUALNY

(ang. "digital" – cyfra), utwór kształtowany przy użyciu grafiki komputerowej ("computer graphics") i laserowej ("laser graphics"). Pierwszym takim pełnometrażowym obrazem był zrealizowany w wytwórni Walta ®Disneya "Tron" (1982) reż. Stephena Lisbergera, a pierwsze pokazy filmu z cyfrowym zapisem dźwięku (DAT – Digital Acoustic Tape) odbyły się w 1985 w Century City (Kalifornia). Wyświetlono tu specjalną wersję "Fantazjii" W. Disneya z 1941, z fonią emitowaną z elektronicznej aparatury audio-playback, zsynchronizowanej z projektorem. Współcześnie c.z.a. stosowany jest coraz częściej, m.in. w ®animatronice. TV cyfrowa z wykorzystaniem komputerów istnieje od 1976 (transmisja olimpiady w Montrealu), a dodatkowo ze studiem ®wirtualnym, od 1994.

Literatura:

Bogusław Chrabota: "W sieci kanałów" w: "Polityka" 97.34 s. 48-49.

 

CYRKOWY TEMAT,

utwór, którego leitmotywem są występy artystów areny i wątki z ich życia osobistego, przeważnie związane z wykonywanym zawodem. Ten b. filmowy temat (ruch, napięcie, niebezpieczeństwo) podejmowali także wybitni twórcy, kina, jak: Charles ®Chaplin, Carol ®Reed i Robert ®Altman.

Filmy:

"Sally z areny cyrkowej" (1925) Darida W. Griffitha, "Cyrk" (1928) Ch. Chaplina, "Cyrk" (1936) Grigorija Aleksandrowa, "Dramat w cyrku" ("Un dramma al circo" 1938) Carmine Gallone'a, "Ludzie i zwierzęta areny" ("Menschen, Tiere, Sensationen" 1938) Harry'ego Piela, "Największe widowisko świata" (1952) Cecila B. De Mille'a, "Wielki cyrk" ("3 Ring Circus" 1954) Jozepha Pevneya, "Trapez" (1956) C. Reeda, "Świat cyrku" (1964) Henry'ego Hathawaya, "Buffalo Bill i Indianie" (1976) R. Altmana.

 

CYTAT

(łac. "citatum" od "citare" – wywoływać, nazywać), wynikające z narracji przytoczenie fragmentu innego filmu w danym utworze. Np. Helena ®Makowska oglądała własne role z przed lat w "Walizce snów" (1953) Luigi ®Comenciniego, a Andrzej ®Wajda w "Pierścionku z orłem w koronie" (1992) zacytował samego siebie (autocytat) z ®"Popiołu i diamentu" (1958), z tym, że w tym przypadku były to ujęcia ponownie inscenizowane. Częste było stosowanie c. w ®nowej fali (szczególnie u Jean-Luc ®Godarda) i w twórczości Petera ®Bogdanowicza, zafascynowanego starym kinem ("Ostatni seans filmowy" 1971). Również bohaterowie "Przepychanki" (1975) Roberta ®Aldricha oglądają w kinie postacie z ®"Kobiety i mężczyzny" (1966) Claude'a ®Leloucha (®insert), a we "Wspomnieniach z gwiezdnego pyłu" (1980) Woody ®Allena słychać dialog ze ®"Złodziei rowerów" (1948) Vittorio ®De Siki. Kilka scen z tego filmu pokazał także Robert ®Altaian w "Graczu" (1992) z Timem ®Robbinsem i Gretą ®Scacchi. Współcześnie istnieje zresztą pewnego rodzaju moda na cytowanie fragmentów filmów kultowych.

 

CZARDYNIN Piotr,

ur. 1878 i zm. 1934 w Rosji, reżyser. Początkowo aktor i reżyser prowincjonalnych teatrów, związał się z kinematografią od 1908 pracując jako reżyser filmowy w wytwórni Aleksandra A. Chanżonkowa (1877-1945), b. oficera kozackiego. Dominował tu gatunek salonowo-psychologiczny, w którym oficerowie gwardii cesarskiej "łamali swe kariery dla cyganek śpiewających w "szantanach" i ginęli w pojedynku" (HSF t. 1 s. 101-108). C. zrealizował przed rewolucją ok. 100 obrazów, m.in. ekranizację "Potopu" wg Henryka Sienkiewicza przeznaczoną pierwotnie dla Edwarda ®Puchalskiego (Kmicica zagrał Iwan ®Mozżuchin) i liczne adaptacje klasyki rosyjskiej. Po powrocie z emigracji w 1923 kręcił bez większego sukcesu komedie i utwory historyczne w wytwórni odeskiej.

Filmy:

"Potop" (1915), "Przy kominku" ("U kamina" 1917), "Milcz smutku, milcz" ("Mołczi, grust 'mołczi" 1918), "Nie złapany – nie złodziej" ("Nie pojman – nie wor" 1923), "Taras Szewczenko" (1926), "Kaprys Katarzyny II" ("Kapriz Jekatieriny II" 1927).

 

CZARNA KOMEDIA,

odmiana gatunku gangsterskiego a. kryminalnego w formie ® tragikomedii, przeważnie z odwróceniem kanonów wartości i zaskakującą puentą. Przykłady: "Arszenik i stare koronki" (1942-44) Franka ®Capry wg Josepha Kesselringa, "Czerwona oberża" (1951) Claude'a" ®Autant-Lara, "Jak zabić starszą panią" ("Ladykillers" 1955) Alexandra Mackendricka, "Poślubiona mafii" ("Married to the Mob" 1988) Jonathana Demme i "Wyliczanka" (1988) Petera ®Greenawaya.

 

CZARNE KINO,

odmiana gatunku kryminalnego a. gangsterskiego, głównie amer. kina z 1941 pokazująca w sensacyjnej formie ciemne strony rzeczywistości społecznej lat 40. Cz. k. było odpowiednikiem powieści kryminalnej zw. "czarnym kryminałem", którą tworzyli w tym czasie m.in.: James Cain, Raymond Chandler (1888-1955), James Hadley Chase i Dashiell S. ®Hammett. Głównym bohaterem był tu przeważnie prywatny detektyw, który swoje zadania rozwiązywał często w sposób brutalny, narażając się na coraz to nowe niebezpieczeństwa i kontuzje. Był on na ogół człowiekiem niezależnym, ale uwikłanym w różne siły kontrkultury, z którymi nie zawsze potrafił sobie poradzić. Wiodącą postacią filmu mógł być także pozornie lojalny obywatel, który za tą maską ukrywa swoją prawdziwą, zbrodniczą naturę. Pojawiła się również demoniczna kobieta, najlepiej blondynka. Zapożyczoną z ®ekspresjonizmu formą tych obrazów było operowanie dużą ilością zniekształconych zbliżeń, dolnym oświetleniem i ostrymi kontrastami czerni i bieli, przy czym przeważała czerń i jej odcienie (K. 95.12, s. 23-26). Było to równocześnie symbolem przedstawianego świata. Nb. sekwencja otwierająca, na zasadzie ®suspensu, miała przeważnie atmosferę spokoju i wiary w konstruktywne wartości. Dopiero następne części filmu przynosiły destrukturyzujące przewartościowania, zgodne z zasadami kierunku. Pierwszym obrazem cz. k. był ®"Sokół maltański" (1941) Johna ®Hustona wg D. Hammetta z Humphreyem ®Bogartem w roli Sama Spade'a. W tej konwencji tworzyli w latach 40. również inni mistrzowie amer. kina, np.: Alfred ®Hitchcock ("Podejrzenie" 1942), Edward ®Dmytryk ("Żegnaj kochanie" 1944 wg R. Chandlera), Fritz ®Lang ("Kobieta w oknie" 1944), Billy ®Wilder ("Podwójne ubezpieczenie" 1945 wg J. Caina) z Barbarą ®Stanwyck i Howard ®Hawks ("Wielki sen" 1946 wg R. Chandlera). W ten nurt włączył się także Robert ®Siodmak, realizując: "Wyrok sumienia" (1944), "Morderców" (1946) wg Ernesta Hemingwaya i "Wielkiego grzesznika" (1949). Na przełomie lat 60. i 70. pojawiła się druga seria cz. k., ale na barwnym już ekranie. W niektórych utworach tej serii, prywatnego detektywa zastąpił inspektor policji, tworząc kolejną odmianę gatunku: film policyjny. Przykłady: ®"Bullitt" (1968) Petera ®Yatesa, "Brudny Harry" (1972) Dona ®Siegela i "Chinatown" (1974) Romana ®Polańskiego. Także współczesny film sensacyjny przejął niektóre cechy tego kina, przy czym sceny przemocy i gwałtu, pod wpływem rozwijającej się subkultury, stawały się coraz bardziej brutalne i sugestywne.

Literatura:

Raymond Borde, Etienne Chaumeton: "Panorama du film noir american (1941-53)", Paris 1955, A.M. Karimi: "Toward a definition of the American Film Noir", New York 1976, Alicja Helman: "Czarne kino" w: ead. "Film gangsterski" s. 66-91, WAiF 1990, Marc Vernet: "Filmowa transakcja – sekwencja początkowa w filmie czarnym" w: "Interpretacje dzieła filmowego" s. 61-16, UJ 1993.

 

CZARNY CHARAKTER,

negatywny bohater filmowy. W niektórych gatunkach, np. w westernie, melodramacie i in., cz. h. skontrastowany jest z postacią pozytywną w ramach dualizmu. We współczesnym repertuarze cz. h. jest np. majętny Caledon Hockley (Billy Zane), b. narzeczony Rose DeWitt Bukater (Kate ®Winslet), bohaterki ®"Titanica" (1997) Jamesa ®Camerona, skontrastowany z pasażerem trzeciej klasy, Jackiem Dawsonem (Leonardo ®DiCaprio).

Literatura:

Jeff Rovin: "The Encyklopedia of Super Villians", New York

1987.

 


Strona główna |  o Autorze |  wprowadzenie |  A |  B |  C |  D |  E |  F |  G |  H |  I |  J |  K |  L |  M |  N |  O |  P |  R |  S |  T |  U |  V |  W |  X |  Y |  Z

 Copy right:  Andrzej A. Czerwiński .