Henryk Czerwiński    

Leksykon Sztuki Filmowej  

 CZAS - ĆWIKLIŃSKA


Strona główna
o Autorze
wprowadzenie
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
K
L
M
N
O
P
R
S
T
U
V
W
X
Y
Z

CZAS,

jeden z czynników bytu materii i odczucia psychologicznego. Pojęcie to używane jest w kinie w pięciu znaczeniach: data zdarzenia, interwał cz. (okres między dwiema datami), forma gramatyki (cz. teraźniejszy, przeszły i przyszły), relatywne odniesienia psychiczne bohaterów i subiektywna percepcja widza (®prezentatywność) "Poddany w życiu ustawicznej tyranii upływającego czasu, uwikłany bez ratunku w tragedię przemijania, znalazł człowiek w filmie możliwość zatriumfowania nad czasem" (JF s. 298-316). Żaden rodzaj sztuki nie może równać się z filmem w różnorodności kształtowania płaszczyzn cz.: przesuwania go w różnych kierunkach, zatrzymywania ("Wieczorni goście" 1942 Marcela ®Carné), poszerzania lub zmniejszania jego objętości. Przykładem mogą tu być "Okruchy życia" (1969) Claude'a ®Sauteta, gdzie to samo zdarzenie (wypadek samochodowy) zostało pokazane w różnych odniesieniach czasowych. Interesująca jest również fraza z ®"Lecą żurawie" (1957) Michai ła ®Kałatozowa, gdzie między momentem gdy Borys (Aleksiej ®Batałow) zostaje śmiertelnie raniony, a chwilą jego śmierci, wstawiono scenę weselną otoczoną obrazem wirujących drzew. Zmiany c£ (epok) stosowane są często w utworach science-fiction, np: "Jeszcze raz Pearl Harbour" ("The Final Countdown" 1980) Dona Taylora z Kirkiem ®Douglasem, ®"Elektroniczny morderca" ("Terminator" 1984) Jamesa ®Camerona, "Seksmisja" (1984) Juliusza ®Machulskiego i "Powrót do przyszłości I-III" (1985-89-90) Roberta ®Zemeckisa. Wg Tadeusza Miczki, cz. w filmie, to termin określający wizualno-dźwiękowe zespoły cech, odzwierciedlające w kinie różne rodzaje trwania i przemijania postaci, zdarzeń, sytuacji oraz procesów, jakie zachodzą w rzeczywistości, ich artystyczne konkretyzacje i formy symboliczne.

Literatura:

Andrzej Ochalski: "Struktury czasowe w dziele filmowym" w: "Wstęp do badania dzieła filmowego" s. 146-160, WAiF 1966, Jurij Łotman: "Walka z czasem" w: id. "Semiotyka filmu" s. 155-161, WP 1983. Tadeusz Miczka: "Czas" w: SPF t. 9 s. 51-94, UŚ 1998.

 

"CZAS APOKALIPSY"

("Apocalypse Now"), amer. barwny, psychologiczny film wojenny (®antywojenny) z 1979, Reż.: Francis Ford ®Coppola, scenariusz: F.F. Coppola, John Milius, na motywach powieści "Jądro ciemności" Josepha Conrada, zdjęcia: Vittorio ®Storaro, scenografia: Dean Tavoularis, muzyka: Carmine Coppola, F.F. Coppola, prod.: F.F. Coppola – Zoetrope) ®"Columbia". Wykonawcy: Marlon ®Brando (płk. Walter E. Kurtz), Martin ®Sheen (kpt. Benjamin L. Willard), Robert ® Duvall (podpłk. Bill Kilgore), Frederic Forrest (Hicks), Dennis ®Hopper (fotoreporter), Sam Bottoms (Lance B. Johnson), Harrison ®Ford (płk. Lucas), F.F. Coppola.

Zrealizowany na Filipinach obraz wojny w Wietnamie (1964-75) pokazuje niebezpieczną wyprawę kpt. Willarda w łodzi patrolowej Jej celem jest odnalezienie i zlikwidowanie działającego w dżungli wietnamskiej dezertera, płk. Kurtza, traktowanego przez tubylców jako proroka. Wg Wiesława ®Saniewskiego, twórcy A. w ślad za Conradem, przeprowadzają oskarżycielską analizę wnętrza niewzruszonego idealisty, na którego złożyła się cała kultura Zachodu. Zdzisław Sajder natomiast uważa, że opętanie władzą w połączeniu z dążnością do cywilizowanego "porządku" uczyniły z płk. Kurtza "typowy okaz faszysty, narzucającego siłą własny ład i przenikniętego głęboką pogardą dla poddanych" (fot. 14). W pamięci widzów pozostaje jednak nie tyle fabuła, coraz mniej ważna w miarę rozwoju filmu, co helikoptery startujące do akcji przy akompaniamencie "Lotu Walkirii" (Ryszarda Wagnera) i potężna, ciężka sylwetka Brando, częściowo ukryta w mroku (SNF s. 76-77). Wrażenie robi także ogólne zdziczenie armii amer. w warunkach wojny totalnej w tropikalnych lasach Wietnamu. Np. dowódca oddziału, p. płk. Bill Kilgore, wydaje rozkaz zniszczenia napalmem wszystkich osiedli nad brzegiem rzeki w najbliższej okolicy, żeby móc sobie "spokojnie" pojeździć na nartach wodnych. Utwór uzyskał ®Złotą Palmę (ex aequo z ®"Blaszanym bębenkiem" Volkera ®Schlöndorffa) MFF w Cannes, przyznaną po raz pierwszy filmowi nieukończonemu (przed ostatecznym montażem) i ®Oscary za: zdjęcia (V. Storaro) i dźwięk (Walter Murch, Mark Berger, Richard Beggs, Nat Boxer).

Literatura:

Wiesław Saniewski: "Niewinność utracona w kinie", ZN im. O. 1981, H. Barszcz: "Czas Apokalipsy – próba analizy antropologicznej" w: K. 85.6 s. 37-43, Mariola Kakun-Dopartowa: "1979" w: K. 96.10 s. 19-22.

 

CZASOWA RAMA,

forma określająca czas akcji a. narracji filmu w stosunku do czasu teraźniejszego. Przeważnie jest to identyczna lub podobna, pierwsza i ostatnia scena utworu, jak w "Max i ferajna" (1970) Claude'a ®Sauteta. Podobnie "Miłość w Niemczecfc" (1983-84) Andrzeja ®Wajdy zaczyna się i kończy współczesną podróżą bohatera do miasteczka, w którym dzieje się akcja obrazu w czasie II WŚ. ®Retrospekcja (ang. "cutback shots") jest zresztą metodą b. często stosowaną w filmie fabularnym, np. w: "Anna tysiąca dni" (1969) Charlesa Jarrotta, "Znikający punkt" (1971) Richarda G. Sarafiana, "Mroczny przedmiot pożądania" (1977) Luisa ®Bunuela, ®"Misja" (1986) Rolanda Joffe, i przeważnie ostatnia scena jest w nich kontynuacją pierwszej, tworząc cz. r. obrazu.

 

CZCHEIDZE Rewaz,

ur. 1926 w Kutaisi (Gruzja), reżyser. Studiował w moskiewskim ® WGIK, m.in. u Siergieja ®Jutkiewicza i Michaiła ®Romma. Debiutował wspólnie z Tengizem ®Abuładze, filmem "Osiołek Magdany" nagrodzonym na MFF w ®Cannes i Edynburgu. Jego utwory, przeważnie związane z rodzimym folklorem, cechuje realistyczna narracja, ale także liryzm, graniczący czasem z sentymentalizmem i patosem, oraz skłonność do ludowej metafory. W 1965 odniósł sukces wojennym "Ojcem żołnierza" z Sergo Zakariadze (1909-71), nagr. MFF w Moskwie, a w 1980 zrealizował opowieść o gruz. sekretarzu rejkomu, "Twój syn, ziemio". Cz. jest obok T. Abuładze i Michaiła ®Cziaureliego, współtwórcą gruz. kina.

Filmy:

"Osiołek Magdany" ("Lurdza Magdany" 1956), "Na naszym podwórku" ("Nasz dwór" 1957), "Skarb" ("Kład" 1961), "Morski ślad" ("Mor-skaja tropa" 1963), "Ojciec żołnierza" ("Otiec sołdata" 1965), "Ale młodzież!" ("Nu i mołodioż" 1968), "Korzenie prawdy" ("Sażency" 1972), "Twój syn, ziemio" ("Twój syn, ziemia" 1980).

Publikacje:

"Dlaczego właśnie w Gruzji powstają tak dobre filmy?" w: F. 88.36 s. 15-16.

Literatura:

K. Zereteli: "Kinoiskusstwo sowietskoj Gruzji", Moskwa 1969.

 

CZERKASOW Nikołaj,

ur. 1903 w Petersburgu, zm. 1966 w Moskwie, aktor. Początkowo był tancerzem, ale po ukończeniu studiów dramatycznych zajął się wyłącznie aktorstwem. Debiutował w kinie w 1927. Uznanie przyniosły mu najpierw role w adaptacjach młodzieżowych powieści przygodowych Juliusza Verne i Roberta L. Stevensona reż. Władimira Wajnsztoka, a później kreacje kostiumowe w obrazach Siergieja ®Eisensteina. Zagrał także wielel innych postaci historycznych, np. prof. Polejażewa w "Delegacie floty" Josifa Chejfica (ur. 1905 w Mińsku) i Aleksandra Zarchi (nagroda światowej wystawy w Paryżu).

Filmy:

"Car i poeta" ("Poet i car" 1927, debiut), "Dzieci kapitana Granta" 1936), "Wyspa skarbów" ("Ostrów sokrowiszcz" 1937), "Delegat floty" ("Dieputat Bałtiki" 1937), "Piotr I" (1937-38), "Aleksander Newski" ("Aleksandr Niewskij" 1938), "Iwan Groźny" ("Iwan Groznyi" 1944), "Spisek bojarów" ("Bo jarskij zagawor" 1946-58), "Musorgski" (1950), "Rimski-Korsakow" (1952), "Don Kichot" (1957), "Noc pożegnania" ("La Nuit des adieux" 1966).

Publikacje:

"Zapiski sowietskogo aktiora", Moskwa 1953. A. Bejlin: "Narodnyj Artist SSR Nikołaj Konstantowicz Czerkasow", Moskwa 1951.

 

CZESKA SZKOŁA

(szkoła praska), realizowany w 1963-68 w ®Barrandowie kierunek sztuki filmowej, który metodą ®cinema-verite pokazywał w satyrycznej formie czechosłow. rzeczywistość tamtego czasu. "Wspólnym mianownikiem tych różnych gatunkowo i stylistycznie filmów jest chyba to, że nie traktują świata jako zbioru gotowych prawd do udowodnienia, ale jako sumę zagadek do odgadnięcia" (Jerzy ®Płażewski). Np. Milos ®Forman twierdził, że w "Czarnym Piotrusiu" (1964) nie chciał pokazać jaka dzisiejsza młodzież powinna być, tylko prześledzić jak do tego doszło, że jest taka, jaka jest. Wyróżnikami tych utworów były: autentyczne wnętrza, architektura i dźwięk, nieznani aktorzy, improwizowany dialog i "chwytanie życia na gorąco". Do czołowych twórców nurtu należeli: Vojtiech Jasny ("Gdy przychodzi kot" – "Aż prijde kocour" 1963), oaromil Jireś ("Pierwszy krzyk" – "Krik" 1963), M. Forman (®"Miłość blondynki" 1965), Jiři ®Menzel (®"Pociągi pod specjalnym nadzorem" 1966), Jan Niemec ("Diamenty nocy" -"Demanty noci" 1966), Ladislav Rychman ("Starcy na chmielu" – "Starci na chmelu" 1966) i Jiri Weiss ("Morderstwo po naszemu" – "Vraza po nasem" 1967). Rozkwit cz. s. potwierdzony entuzjastycznymi recenzjami i licznymi nagrodami na MFF, został zahamowany w połowie 1967, kiedy rządząca partia postanowiła przerwać ten liberalny nurt sztuki wywodzący się z utworów literackich Bohumila Hrabala i Milana Kundery.

Literatura:

Jerzy Płażewski: "Czechosłowacja – suma zagadek do odgadnięcia" w: id. "Historia filmu dla każdego" s. 317-321, WNK 1968, Janusz Skwara: "Nowy film czechosłowacki", WAiF 1968, Josef Skvorecky: "Jiři Menzel and the history of the Closely Watched Trains", New York 1982, Peter Hames: "The Czechoslovak New Wave", Berkeley 1985, "Kino lat 60. " w: FNŚ. 92.5/6, Tadeusz Szczepański: "1966" w: K. 96.6 s. 23-26.

 

CZIAURELI Michaił,

(Mikael C.) ur. 1894 i zm. 1974 w Tbilisi, reżyser. Początkowo rzeźbiarz, malarz i grafik, a także aktor teatralny i flmowy, w 1928 debiutuje jako reżyser. Zajmuje się tematyką gruz. oraz monumentalnymi freskami historycznymi z okresu rewolucji i II WŚ. Cechował go patos, częste stosowanie alegorii i symbolu, apologetyzm (szczególnie w stosunku do postaci Stalina), oraz skłonność do nadmiernego serwilizmu. We wszystkich swoich utworach był współautorem scenariusza. W ostatnich latach życia realizował głównie obrazy animowane dla dzieci, np. "Jak myszy kotu urządzały pogrzeb" ("Kak myszy kota choronili" 1970) i "Pomysłowy zając" ("Nachodcziwyj zając" 1974).

Filmy:

"Pierwszy kornet Strieszniew" ("Pierwyj korniet Strieszniew" 1928, debiut, współreż. Jefim Dzigan), "Ostatnia godzina" ("W poslednij czas" 1929), "Saba" (1929), "Ostatnia maskarada" ("Poslednij maskarad" 1934), "Arsen" (1957), "Wielka łuna" ("Wielikoje zariewo" 1938 "Orzeł Kaukazu" ("Georgij Saakadze" 1942-43), "Przysięga" ("Klątwa" 1946), "Upadek Berlina" ("Padienije Berlina" 1950, Grand Prix MFF w Karlowych Varach), "Niezapomniany rok 1919" ("Niezabywajemyj 1919 god" 1952, Grand Prix w Karłowych Varach"), "Wdowa po Otarze" ("Otarowa wdowa" 1958), "Generał i stokrotki" ("Gienierał i marga-ritki" 1963).

 

CZINNER Paul,

ur. 1890 w Budapeszcie, zm. 1972 w Londynie, reżyser. Najpierw zajmował się krytyką i dramaturgią, a także reżyserowaniem sztuk teatralnych w Wiedniu i Berlinie. W kinie debiutował klasykiem niem. niemego filmu psychologicznego pt. "Nju" z Emilem ®Janningsem i Conradem ®Veidtem. W latach 20. i na początku 30. zrealizował szereg utworów w stylu ®Kammerspiel wg scenariuszy Carla ®Mayera i melodramaty ze swoją żoną, Elisabeth ®Bergner. Od 1934 związany był z kinematografią ang., m.in. ekranizując Wiliama ®Szekspira z Laurencem ®Olivierem i rejestrując balety z Galiną Ułanową i Margot Fonteyn.

Filmy:

"Nju" (1924), "Skrzypek z Florencji" ("Der Geiger von Florena" 1926), "Miłość" ("Liebe" 1927), "Donna Juana" (1928) wg Tirso de Moliny, "Panna Elza" ("Fraulein Else" 1929), "Ulica potępionych dusz" ("The Woman the Scorned" 1929), "Ariana" (1931, wersja ang. 1934), "Marzące usta" ("Der träumende Mund" 1932, wersja ang. 1937), "Nie odchodź ode mnie" ("Escape Me Never" 1935), "Jak wam się podoba" ("As You Like It" 1936) wg W. Szekspira, "Katarzyna Wielka" ("Catherine the Great" 1936), "Skradzione życie" ("Stolen Life" 1939), "Don Juan" (1955) Wolfganga Amadeusza Mozarta, "The Bolshoi Ballet" (1956), "The Royal Ballet" (1966).

 

CZOŁÓWKA,

napisy informacyjne o wyświetlanym filmie. Podają one tytuł utworu, nazwę wytwórni, rok produkcji, producenta, dystrybutora, oraz członków zespołu artystycznego i technicznego. Szczególnie eksponowane (np. pokazane przed tytułem ®ATT) są nazwiska reżysera, producenta i gwiazd. Wymienia się również operatora, kier. produkcji, scenarzystę, a w przypadku ekranizacji, autora i tytuł oryginału. Począwszy od lat 70. przyjął się zwyczaj, że oprócz napisów na początku, podaje się pełny zestaw ekipy realizatorskiej na końcu obrazu. Cz. jest czasem ruchoma. Li tery napisów zjawiają się i znikają, "przepływają przez ekran i poruszają się na wszystkie możliwe sposoby. Zmienia się także tło pod napisami i (jeśli film jest barwny) kolory na ekranie" (Lech Pijanowski). Często narracja zaczyna się od razu, przeważnie dynamiczną i atrakcyjną sceną, a dopiero po niej pojawiają się napisy. Przywiązuje się dużą wagę do uatrakcyjnienia formy tej informacji. Np. w ®"Gabinecie doktora Caligari" (1919-20) cz., łącznie z napisami pomiędzy scenami, wykonana została przez scenografów w tej samej co film manierze plastycznej ®ekspresjonizmu. Przy ekranizacjach miała często kształt przekładanych kartek książki, a w obrazie science fiction François ®Truffauta ("Fahrenheit 451" 1966) opowiadającym o świecie bez książek, była czytana. Czasem, jak w "Balu wampirów" (1967) Romana ®Polańskiego, ma postać animowaną. W większości filmów współczesnych, cz. pokazywana jest synchronicznie z ®ekspozycją.

Literatura:

Lech Pijanowski: "Czołówka filmu" w: id. "Małe abecadło filmowe" s. 27-28, WAiF 1960.

 

"CZTERYSTA BATÓW"

("Les Quatre cents coups"), fr. cz.b. film obyczajowo-psychologiczny z 1959. Reż.: François ®Truffaut, scenariusz: F. Truffaut i Marcel Moussy, zdjęcia: Henri Decae, muzyka: Jean Constantin, scenografia: Bernard Eveini, prod.: "Carosse" i "SEDIF". Wykonawcy: Jean-Pierre ®Leaud (Antoine Doinel), Claire Maurier (matka), Albert Remy (ojczym), Patric Auffay (René Bigey), Guy Decomble (nauczyciel francuskiego).

Ten zrealizowany w ramach ®nowej fali utwór autorski, jest częściowo autobiograficznym portretem niechcianego dziecka (fot. 15). Kradzież maszyny do pisania przez trzynastoletniego chłopca z paryskiego przedmieścia dla zdobycia pieniędzy na upragnioną wycieczkę nad morze, kończy się domem poprawczym. "Finał jest znakomitym przykładem wprowadzenia w życie koncepcji Bazina, jego wiary w sens obserwowania zmieniających się form i struktur rzeczywistości" (KWM t2. s. 395-398). Obraz nakręcony został długimi ujęciami, podzielonymi ostrym montażem, a kadry statyczne przeciwstawione zostały scenom dynamicznym. Film układa się w krzyk protestu, choć oskarżeni (tylko o nieczułość) nie są potworami: "ograniczony tata (ojczym) jest pełen dobrych chęci, lekkomyślna mama kocha syna po swojemu, nauczyciel jest zmęczony i sumienny" (DFT s. 101). Układ społeczny okazuje się tu jednak zbyt surowy, "nieprecyzyjny, sumaryczny wobec sytuacji indywidualnej – co nie musi znaczyć "wyjątkowej" (Zygmunt ®Kałużyński). CB. stało się sukcesem debiutującego autora (nagr. MFF w ®Cannes za reżyserię) i jego protektora, André ®Bazina.

Literatura:

Zygmunt Kałużyński: "Każdy z nas mógł być złym dzieckiem" w: id. "Bilet wstępu do nowego wieku" s. 61-65, WAiF 1963.

 

CZUGHRAJ Grigorij,

ur. 1921 k. Melitopola (ZSRR), reżyser. Studiował w ®WGIK, m.in. u Siergieja ®Jutkiewicza i Michaiła ®Romma. Debiutował "Czterdziestym pierwszym" wg Borisa Ławrientewa z Izoldą Izwicką i Olegiem Stiżenowem. Utwór ten był zwiastunem odnowy kinematografii radzieckiej. Nie produkcja, nie dogmat, ale żywy człowiek z całym jego skomplikowaniem stał się tematem głównym, a najistotniejsze treści zaczęto wyrażać przez obraz, charaktery, sytuacje, nastrój" (DFT s. 124). Duży sukces odnosi także wojenną ®"Balladą o żołnierzu" z Władimirem Iwaszowem i Żanną Prochorenko. Cz. jest przedstawicielem "odwilżowego" pokolenia filmowców radz., którym udało się przełamać schematy kultu jednostki i realizmu socjalistycznego. Uważa, że jest romantykiem i bez romantyzmu nie mógłby żyć.

Filmy:

"Czterdziesty pierwszy" ("Sorok pierwyj" 1956, debiut, nagr. MFF w Cannes 1957.), "Ballada o żołnierzu" ("Bałłada o sołdatie" 1959, nagr. MFF w Cannes 1960), "Czyste niebo" ("Czistoje niebo" 1961, Grand Prix MFF w Moskwie), "Był sobie dziad i baba" ("Żyli-byli starik so staruchoj" 1965), "Grzęzawisko" ("Triasina" 1977), "Życie jest piękne" ("Żyzń priekrasna" a. "La vita e bella" 1980, koprod. radz.-wł.).

 

CZURIKOWA Inna,

ur. 1943, aktorka. Debiutowała w radz. kinie w 1960, jeszcze podczas studiów aktorskich. Początkowo grała w obrazach Edmonda Kreosajana ("Miłosne kłopoty") i "Grigorija Danielija ("Trzydzieści trzy"), ale sukces odniosła dopiero w filmach swojego męża (od 1966), Gleba ®Panfiłowa. Występuje także u innych reżyserów. Np, w "Roku psa" Siemiona Aranowicza kreowała Wierę, czterdziestoletnią pannę, zakochaną w Siergieju (Igor Skliar), który po wyjściu z więzienia nie potrafi dostosować się do nowej rzeczywistości. Obecnie Cz. jest gwiazdą średniego pokolenia ros. kina.

Filmy:

"Chodząc po Moskwie" ("Ja szagaju po Moskwie" 1960, debiut), "Miłosne kłopoty" (1965), "33" (1965), "Starsza siostra" ("Starszaja siestra" 1966), "Nieułowimyje mstitieli" (1967), "Trzeba przejść i przez ogień" ("W ognie broda niet" 1968), "Początek" ("Naczało" 1970), "Cwietnyje sny" (1975), "Proszę o głos" ("Proszu słowa" 1975), "Temat" (1979), "Walentyna" (1981), "Wassa" (1983), "Frontowa miłość" (1986), "Goniec" (1987), "Rok psa" ("God sobaki" 1993), "Kurka Riaba" ("Kurioczka Riaba" 1994).

 

CZYSTE KINO,

lansowana m.in. przez ®drugą awangardę fr. (Germaine ®Dulac i in.), teza o konieczności oderwania filmu od wpływu innych sztuk fabularnych, głównie literatury i teatru. Cz. k. nawiązywało wówczas do współczesnych mu kierunków plastycznych, np. ®surrealizmu ("Gwiazda morska" 1928 Mana Raya i "Pies andaluzyjski" 1928 Luisa ®Bunuela i Salvatora Dali), lub do dadaizmu ("Antrakt" 1924 René ®Claira), który w 1918-24 protestował przeciwko wypaczeniom cywilizacji (fr. "dada" to bezmyślne kojarzenie dźwięków). Dążyło ono uzyskania samodzielności przez tworzenie własnego systemu asocjacji ("5 minut czystego kina" 1925 Henri'ego Chomette'a). Tendencje do cz. k., ale w realistycznej postaci, reprezentują również np. niektóre obrazy Roberta ®Bressona. Kierunek ten miał pewien wpływ na rozwój kina psychologicznego i kreacyjnego.

 

CZYŻEWSKA Elżbieta,

ur. 1938 w Warszawie, aktorka. W 1960 ukończyła warsz. PWST, a następnie występowała w STS i Teatrze Dramatycznym, debiutowała na ekranie w 1961. Dziewczęca blondynka, była gwiazdą pol. kina lat 60. Zademonstrowała swój talent m.in. w ®metafilmie Andrzeja ®Wajdy ®"Wszystko na sprzedaż" z Beatą ® Tyszkiewicz, Andrzejem ®Łapickim i Danielem ®Olbrychskim. W 1967 wyjechała ze swoim mężem, amer. korespondentem do Nowego Jorku, gdzie kreuje role w teatrze (off ®Broadway) i w kinie, m.in. w 1990 u Constantina ®Costy-Gavrasa i Rogera Donaldsona. Od 1982 sporadycznie gra także w pol. filmach. W 1992 wystąpiła w utworze dokumentalnym o A. Wajdzie.

Filmy:

"Mąż swojej żony" (1961, debiut), "Zaduszki" (1961), "Dom bez okien" (1962), "Godzina pąsowej róży" (1963), "Milczenie" (1963), "Gdzie jest generał?" (1964), "Giuseppe w Warszawie" (1964), "Pierwszy dzień wolności" (1964), "Przerwany lot" (1964), "Rysopis" (1964), "Rękopis znaleziony w Saragossie" (1965), "Niekochana" (1966), "Małżeństwo z rozsądku" (1967), "Wszystko na sprzedaż" (1969), "Debiutantka" (1982), "Odwet" (1983), "Kocham kino" (1988), "Pozytywka" ("The Music Box" 1990/1 "Sprzedawca cadillaków" ("Cadillac Man" 1990).

Literatura:

Zbigniew Benedyktowicz: "Daleka podróż" w: K. (92.9, s. 24-26, Witold Filler, Lech Piotrowski: "Elżbieta Czyżewaka" w: id. "Poczet aktorów polskich" s. 52-53, Warszawa 1998, Kazimierz Kutz: "Czyżewska Elżbieta" w: id. "Klapsy i ścinki. Mój alfabet filmowy" s. 61 -65, Kraków 1999.

 

ĆWIKLIŃSKA Mieczysława

(Mieczysława Trapszo), ur. 1879 lub 1880 w Lublinie, zm. 1972 w Warszawie, aktorka. Ostatnia z teatralnego rodu Trapszów, występowała na scenie od 1900 (WTR), a na ekranie od 1933. Studiowała wokalistykę w Paryżu (1911-14) pod kierunkiem Jana Reszke i w 1921-22 śpiewała w warsz. operetce. Po powrocie do teatru tworzyła postacie komiczne, nawet karykaturalne. Krytycy zwracali jednak uwagę, że siłą ożywiającą ten talent jest humor artystki, "jest jakaś dziwna pogoda, od której promienieją wszystkie jej kreacje" (SBT t. 2 s. 141-146). W filmie również była charakterystyczną aktorką komediową, grając przede wszystkim matrony ze środowiska arystokratycznego i mieszczańskiego. Przed II WŚ. wystąpiła w prawie czterdziestu obrazach, nie wahając się, jak pisze Małgorzata Hendrykowska, przed przyjęciem najbardziej epizodycznych ról, trwających zaledwie kilka minut na ekranie, np. krak. mieszczki w kostiumowym "Panu Twardowskim" (1936) Henryka ®Szaro. W 1958-72 kreowała na scenie (także w USA i Kanadzie) wielokrotnie (ok. 1500 razy) Babkę, po raz pierwszy w wieku 79 lat, w "Drzewa umierają stojac" Alejandro Casony ("wielka rola w małej sztuce"), bijąc rekordy frekwencji na tej samej inscenizacji. Wg Edwarda Csato, Ć. nawet grając postacie negatywne, nie umiała nie zdobyć dla nich przynajmniej cienia sympatii widzów.

Filmy:

"Jego ekselencja subiekt" (1933, debiut), "Antek policmajster" (1935), "Panna z poste-restante" (1935), "Wacuś" (1935), "Jadzia" (1936), "Trędowata" (1936), "Dorożkarz nr 13" (1937), "Dziewczęta z Nowolipek" (1937), "Ordynat Michorowski" (1937), "Pani minister tańczy" (1937), "Znachor" (1937), "Gehenna" (1938), "Granica" (1938), "Sygnały" (1938), "Wrzos" (1938), "Biały murzyn" (1939), "Ja tu rządzę" (1939-41), "Żona, nie żona" (1939-41), "Ulica Graniczna" (1948).

Publikacje:

"Rozmowy z panią Mięcia" A. Okońskiej i A. Grzybowskiego, Warszawa 1976.

Literatura:

Adam Grzymała-Siedlecki: "Ćwiklińska i Fertner" w: id. "Świat aktorski moich czasów" s. 357-380, PIW 1973, "Mieczysława Ćwiklińska" w: "Almanach sceny polskiej" 71/72, s. 176-177, WAiF 1973, Maria Bojarska: "Mieczysława Ćwiklińska", PIW 1988, Małgorzata Hendrykowska: "Mieczysława Ćwiklińska" w: F. 96.7 s. 87, Witold Filler, Lech Piotrowski: "Mieczysława Ćwiklińska" w: id. "Poczet aktorów polskich" s. 54-55, Warszawa 1998.

 


Strona główna |  o Autorze |  wprowadzenie |  A |  B |  C |  D |  E |  F |  G |  H |  I |  J |  K |  L |  M |  N |  O |  P |  R |  S |  T |  U |  V |  W |  X |  Y |  Z

 Copy right:  Andrzej A. Czerwiński .